• 'Εκαστος έχει το δικαίωμα ελευθερίας του λόγου και της καθ' οιονδήποτε τρόπον εκφράσεως - Η ελευθερια της εκφρασης είναι το θεμέλιο όλων των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, πηγή ανθρωπισμού και η μητέρα της αλήθειας

Η ιθαγένεια στο σφυρί VΙ: Απειλή για το κράτος δίκαιου, της δημοκρατίας και της Ευρωπαϊκής πολιτότητας

Μέρος Έκτο

Ένα πολύ Κυπριακό state capture: Το σύμπλεγμα χρηματοπιστωτισμού+ανάπτυξης ακινήτων και η κατάληψή του κράτους

Του Νίκου Τριμικλινιώτη,

 Εμπειρογνώμονας για θέματα ιθαγένειας το Δίκτυο Global Citizenship Observatory (GLOBALCIT)[1]

  1. Εισαγωγή

Τις τελευταίες μέρες βιώσαμε μια Γκεμπελικού τύπου απόπειρα με το όλο σκηνικό που είχε στηθεί με σκοπό να μετατοπίσει την προσοχή αλλού: Στους ζωγραφικούς πίνακες του εκπαιδευτικού και καλλιτέχνη Γιώργου Γαβριήλ, τον οποίο όχι μόνο διαπόμπευσαν και διέβαλαν δημόσια, αλλά αποφάσισαν να διώξουν πειθαρχικά, παραβιάζοντας βασικές αρχές του κράτους δικαίου και ελευθερίας της τέχνης και της έκφρασης.[2] Η απόπειρα ήταν, και είναι όπως μετατοπιστεί η προσοχή της κοινής γνώμης μακριά από τα τεράστια σκάνδαλα που ταλανίζουν τη Κυβέρνηση μετά τις αποκαλύψεις των Cyprus Papers, του Al Jazeera για τη πώληση διαβατηρίων, αλλά και το χάος στη παιδεία. Έχω την εντύπωση ότι δε βγήκε το παιγνίδι της Κυβέρνησης που γίνεται όλο και πιο ακραία και επιθετική, όσο βρίσκεται σε απόγνωση κι κοντεύουν εκλογές.

Εν πάση περιπτώσει, η δημοσίευση της έκθεσης της Ελεγκτικής Υπηρεσίας της Κυπριακής Δημοκρατίας, την οποία επιχείρησαν να κουκουλώσουν, επαναφέρει το ζήτημα της πώλησης χρυσών διαβατήριων και πάλι στο προσκήνιο. Η έκθεση αυτή απλώς καταδεικνύει  σωρεία των τεχνικών παραλήψεων και νομικών παρεκκλίσεων, και της τσαπατσουλιάς και της διαφθοράς.  Εξάλλου, έπονται κι άλλα με την υπόθεση διαβατηρίων διότι το ζήτημα έχει ξεφύγει από τα Κυπριακά σύνορα κι έχει γίνει ευρωπαϊκή υπόθεση.

Στο σημερινό έκτο κείμενο μου για το κυπριακό πρόγραμμα πώλησης διαβατήριων, εξετάζω τη διαδικασία κατάληψής ή υφαρπαγής του κράτους από την κάστα που κατέχει την εξουσία, παρά το γεγονός ότι έχει εισέλθει στην κυβέρνηση με νόμιμες διαδικασίες, μέσω εκλογών. Αυτό δεν είναι πρωτοφανές, αν εξετάσει κάποιος της διεθνή κατάσταση. Εξετάζω πως η πώληση χρυσών διαβατήριων από τη κυβερνώσα αυτή κάστα είναι συνυφασμένη με την άνοδο και την επικράτηση της.

Δε θα επαναλάβω τί συζήτησα σε προηγούμενα άρθρα, όπου είχα θέσει ακροθιγώς τους λόγους που επιβάλλουν τον άμεσο τερματισμό του προγράμματος πώλησης χρυσών διαβατήριων.[3] Απλώς υπενθυμίζω, για σκοπούς συνέχειας, ότι στο πέμπτο μέρος επικεντρώθηκα στην ανάγκη όπως τεθεί το πρόγραμμα πώλησης διαβατήριών πρέπει στο συγκείμενο με βασικό επιχείρημά ότι το πρόγραμμα είναι απλώς η κορυφή του παγόβουνου κι έτσι εξέτασα πως το  αρπακτικό σύμπλεγμα χρηματοπιστωτισμού+ανάπτυξης ακινήτων.

 

  1. Περίληψη της έκθεσης της Ελεγκτικής Υπηρεσίας της Κυπριακής Δημοκρατίας

Αξίζει να διαβαστεί ολόκληρη η έκθεση της υπηρεσίας που δείχνει το εύρος και τις λεπτομέρειες του παιγνιδιού. Εδώ παραθέτω αυτούσια γενικά συμπεράσματα της έκθεσης της Ελεγκτικής Υπηρεσίας της Κυπριακής Δημοκρατίας,[4] η οποία καταδεικνύει σοβαρές νομικές και πολιτικές παρεκκλίσεις, πριν προχωρήσω στην ανάλυση μου:

«Ο παρών έλεγχος συνιστά έλεγχο συμμόρφωσης και όχι διαχειριστικό έλεγχο και συνεπώς, στο πλαίσιο του, δεν έχουμε εξετάσει κατά πόσο το Πρόγραμμα διασφαλίζει τα δημόσια έσοδα κατά τρόπο οικονομικό, αποδοτικό και αποτελεσματικό, και συνεπώς ούτε και αν τα οφέλη από το Πρόγραμμα για τα δημόσια έσοδα υπερτερούν ή υπολείπονται της όποιας ζημιάς προκαλεί.

Από τον έλεγχο συμμόρφωσης έχουν προκύψει θέματα τα οποία καταγράφονται στην Παράγραφο 4 της παρούσας Έκθεσης και για τα οποία θεωρούμε ότι θα πρέπει να ληφθούν μέτρα από την εκτελεστική και τη νομοθετική εξουσία. Ειδικότερα, πέραν των θεμάτων λογοδοσίας και της ενδεχόμενης ανάκλησης πολιτογραφήσεων, που θα πρέπει να εξετάσει η Ανεξάρτητη Επιτροπή Εξέτασης Αποστέρησης Υπηκοότητας, όπως και των θεμάτων που, ανάλογα με την περίπτωση, θα πρέπει να εξετάσουν το Τμήμα Φορολογίας, η ΜΟΚΑΣ ή η Κεντρική Τράπεζα Κύπρου, έχουμε διαπιστώσει τις ακόλουθες σημαντικές αδυναμίες του Προγράμματος, οι οποίες εισηγούμαστε όπως τύχουν χειρισμού από την εκτελεστική και τη νομοθετική εξουσία:

  • Η αλλοίωση της φύσης του Προγράμματος με την εισαγωγή, νομοθετικά πλέον από τον Αύγουστο του 2020, της ευχέρειας πολιτογράφησης μελών της οικογένειας του επενδυτή, χωρίς ουσιαστικό οικονομικό όφελος για την Δημοκρατία.
  • Η απουσία κατάλληλων μηχανισμών που θα διασφάλιζαν τη διαφάνεια και τα φορολογικά έσοδα του Κράτους ως προς τις αμοιβές των Παρόχων Υπηρεσιών.
  • Η αδυναμία παρακολούθησης και ο μεγάλος διοικητικός φόρτος λόγω της ευχέρειας που παρέχει το Πρόγραμμα για επενδύσεις σε υπό ανέγερση ακίνητα.
  • Η απουσία ικανοποιητικών μηχανισμών ελέγχου που θα μείωναν το ενδεχόμενο εικονικών επενδύσεων ή πρόωρης εγκατάλειψης τους.

Η Υπηρεσία μας επισημαίνει την αρνητική εικόνα που έχει δημιουργηθεί, εντός και εκτός Κύπρου, ως προς την εφαρμογή του Προγράμματος, εικόνα που επιδεινώθηκε πρόσφατα μετά τα δημοσιεύματα του ξένου τηλεοπτικού δικτύου Al Jazeera. Οι πολύ αρνητικές διαπιστώσεις που περιλαμβάνονται στην παρούσα Έκθεση, όπως και οι εξίσου αρνητικές διαπιστώσεις που φαίνεται να περιλαμβάνονται στο πόρισμα της τριμελούς Ερευνητικής Επιτροπής που είδαν πρόσφατα σε λεπτομέρεια το φως της δημοσιότητας, μπορούν να αποτελέσουν εργαλείο για αποκατάσταση της αρνητικής αυτής εικόνας.

Ειδικά, η διεξαγωγή ελέγχου από το Ανώτατο Ελεγκτικό Ίδρυμα της χώρας μας, και η πρόθεση που από τώρα καταγράφουμε για διενέργεια, εφόσον το Πρόγραμμα συνεχιστεί, νέου ελέγχου (follow up) που θα σχεδιαστεί και εκτελεστεί περί το τέλος του 2021, ώστε να διαπιστωθεί αξιόπιστα αν έχουν ληφθεί ικανοποιητικά διορθωτικά μέτρα, θεωρούμε ότι συμβάλλει στη διαφύλαξη του κύρους της Δημοκρατίας και στη θωράκιση του Προγράμματος. Άλλωστε, η διαφάνεια στη διαχείριση των δημοσίων εσόδων είναι συνυφασμένη, από την εποχή της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, με το κράτος δικαίου και τις αρχές λογοδοσίας που πρέπει να το διέπουν. Η δε διαπίστωση, μέσω του συνταγματικώς καθορισμένου εξωτερικού ελέγχου, τυχόν απωλειών στα έσοδα του κράτους και η προσεκτική δημοσιοποίηση των ευρημάτων επί συγκεκριμένων περιπτώσεων, όχι μόνον δεν βλάπτει, αλλά ωφελεί, το δημόσιο συμφέρον.»    

 

Με τις παρανομίες και τις νομικές ευθύνες θα ασχοληθούμε στο επόμενο διάστημα.

 

  1. Κατάληψή ή υφαρπαγή του κράτους (state capture): Ρήξη ή/και Συνέχεια

 

Μέχρι τώρα αναλύσαμε χαρακτηριστικά της ε/κυπριακής ιθύνουσας τάξης που δείχνουν ότι υπάρχει συνέχεια στην εξουσία του τμήματος εκείνου που κρατά τα ηνία της οικονομίας και το οποίο καμία εκλεγμένη κυβέρνηση δε μπορεί να μη λάβει υπόψη της, για να μη θεωρήσουμε ότι έχει ακόμα περισσότερους μοχλούς πίεσης πάνω στην εκτελεστική εξουσία. Ωστόσο, φαίνεται ότι υπάρχει κάτι βαθύτερο από το 2013. Όλοι οι σοβαροί αναλυτές, ακόμα και αν υιοθετούν το δεξιόστροφο μοντέλο ανάπτυξης, τάχθηκαν έντονα κριτικά κατά του προγράμματος. Ωστόσο δε φαινόταν να λαμβάνονται καθόλου υπόψη. Σήμερα, το κάλεσμα για τερματισμό του προγράμματος πάραυτα,[5] βρίσκει κάποια ανταπόκριση διότι έχουμε φτάσει σε μια ιδιαίτερη δύσκολη καμπή που επηρεάζει άλλες χώρες της ΕΕ και το πυρήνα της ίδιας της ΕΕ ως θεσμικό μηχανισμό και διαδικασία.

 

Στη Κύπρο η διαφθορά και η διαπλοκή φαίνεται τόσο βαθιά που γίνεται σχεδόν επιδεικτικά: Η κυβερνητική ομάδα γύρω από το προεδρικό και το κυβερνών κόμμα αισθάνθηκε τόσο άνετα με το Bonanza των πολιτογραφήσεων που χειρίζεται τα πράγματα χωρίς να ενδιαφέρεται καν για τις ευρύτερες συνέπειες σε σχέση με την ηγεμονία της στη κοινωνία. Το πρόγραμμα πολιτογραφήσεων είναι έκφανση αυτής της πραγματικότητας. Το τμήμα εκείνο της Κυπριακής ιθύνουσας τάξης που επωφελείται τα μάλα είναι αυτό που έχει ντε φάκτο  «καταλάβει» ή «υφαρπάξει» το κράτος σε μια διαδικασία state capture.

 

Η έννοια της κατάληψης ή υφαρπαγής του κράτους, ως εάν το κράτος να τελεί υπό την ομηρεία ή  σύλληψη, αναφέρεται στην κυριαρχία στη χάραξης πολιτικής από μια ιδιωτική, συχνά στενή ομάδα συμφερόντων που μέσα από τις ταξικές, προσωπικές ή/και επαγγελματικές της σχέσεις απολαμβάνουν την νομή της κρατικής εξουσίας. Για το φιλελεύθερο πλουραλιστικό αφήγημα που θέλει το κράτος σε μια δημοκρατική κοινωνία να είναι ο ανεξάρτητος διαιτητής αναμεσά σε διάφορες ομάδες πίεσης, συμφέρονται και αντιλήψεις, η κατάληψη/κατοχή του κράτους από μια μικρή κάστα που δίνει δημόσια πράγματα (όπως διαβατήρια ή χαλίτικη γη) για εξυπηρέτηση των στενών κύκλων  των ημετέρων είναι μέιζον πρόβλημα. Για τις πιο ριζοσπαστικές θεωρήσεις του κράτους (Μαρξισμός, αναρχισμός κτλ), το κράτος ήταν ήδη καταλυμένο από την ηγεμονική ή άρχουσα τάξη.[6] Ωστόσο, η ιδέα του state capture μπορεί αξιοποιηθεί με όρους μιας ταξικής μερίδας ή τμήματος που καταλαμβάνει ή κατέχει την εξουσία, όπου αυτό προβαίνει σε βάρος της ηγεμονίας και διαιώνισης της κυριαρχίας τους. [7]  

 

Ορισμένοι σχολιαστές υποστήριξαν ότι η εταιρική επιχείρηση (corporation) αντιπροσωπεύει ένα εξαιρετικά ισχυρό σύστημα δύναμης, το οποίο είναι πολύ ισχυρότερο από οποιαδήποτε άλλη κοινωνική ομάδα ή θεσμό που προκαλεί και απειλεί να κυριαρχήσει στη δημόσια εξουσία.[8] Ο όρος κατάληψη, υφαρπαγή ή σύλληψη περιγράφει πώς κυριαρχούνται οι δημόσιες γραφειοκρατίες από ισχυρές και ισχυρές ομάδες συμφερόντων.[9] Στρεβλώνει το πλουραλιστικό σχήμα που θέλει τη κρατική γραφειοκρατία να είναι ανεξάρτητο και δίκαιο διαιτητή ανάμεσα σε διάφορες ομάδες πίεσης.  Έχουμε ένα πολύπλοκο πλέγμα ομάδων συμφερόντων, όπου οι κρατικοί γραφειοκράτες τείνουν να αντιμετωπίζουν τις καλύτερα οργανωμένες ομάδες ως τρόπο μείωσης της πολυπλοκότητας με «βόλεμα» των αιτημάτων τους.

 

Η έννοια της κατάληψης, υφαρπαγής ή σύλληψης έχει χρησιμοποιηθεί και στην κριτική του μεγαλοεταιρικό χαρακτήρα του κράτους, αυτό που ονομάζουν corporate character. Η εταιρική σχέση αναφέρεται στη μόνιμη εκπροσώπηση των καλά οργανωμένων ιεραρχικών ομάδων συμφερόντων στον κρατικό μηχανισμό, ένα φαινόμενο που μπορεί να θεωρηθεί ως τρόπος του κράτους να υποχωρεί μπροστά σε συγκεκριμένα συμφέροντα. Τόσο οι επικριτές του πλουραλιστικού φιλελευθέρου μοντέλου, όσο και οι επικριτές του κορπορατιστικού μοντέλου (corporatism) υποστηρίζουν ότι η ιδιωτική μεγαλοεταιρική εξουσία πρέπει να ελέγχεται από δημοκρατικούς θεσμούς.[10] Μελετητές εξέτασαν την εφαρμογή της θεωρίας αυτής στις σχέσεις κράτους-ιδιωτικών εταιριών,[11] χώρες που οικοδομούνται μετά από εθνοτικές ή άλλες συγκρούσεις,[12] στην περίπτωση της Νοτίου Αφρικής,[13] του Λιβάνου, χώρες όπως η Σερβία και Άλλες χώρες στην  ανατολική Ευρώπη,[14] το Ισραήλ,[15]  η Ινδονησία και χώρες της Λατινικής Αμερικής.[16] Μια παραλλαγή της θεωρίας αυτή εστιάζει στη συνταγματική κατάληψη ή υφαρπαγή  (Constitutional Capture)[17] ή δημοκρατική σήψη (Democratic Decay)[18] για να περιγράψουν το πρότυπο συνταγματικών, νομικών και πολιτικών εξελίξεων παρόμοιου χαρακτήρα που συμβαίνουν παράλληλα  σε διαφορετικές χώρες: αυτά δεν περιορίζεται σε αύξηση των παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή στην εξάπλωση της κυβερνητικής διαφθοράς. Πρόκειται για ένα πολύ εκτεταμένο φαινόμενο που περιλαμβάνει μια συστηματική και σκόπιμη αποδυνάμωση των ελέγχων και των ισορροπιών που είναι δεσμευμένες στο συνταγματικό σύστημα, προκειμένου να ενισχυθεί το υπάρχον καθεστώς και να παρεμποδιστεί η πιθανότητα μιας πραγματικής αλλαγής κυβέρνησης.  Η συνταγματική κατάληψη ή υφαρπαγή επιτυγχάνεται μέσω μιας σταδιακής αλλά συστηματικής παραβίασης από εκείνους που έχουν την εξουσία για τους βασικούς περιορισμούς που προορίζονται να εφαρμοστούν σε οποιαδήποτε κυβερνητική εξουσία σε μια συνταγματική δημοκρατία. Η κυβέρνηση λαμβάνει σκόπιμα και σταδιακά μέτρα για να διαλύσει ή τουλάχιστον να στρεβλώσει τους διάφορους ελέγχους σχετικά με την εξουσία της και να υποτάξει όλους τους δημοκρατικούς θεσμούς ελέγχου και ασφαλιστικές δικλείδες  φύλακες, τόσο εσωτερικούς όσο και εξωτερικούς, που υποτάσσονται όλο και περισσότερο στη βούληση της κυβέρνησης. Αυτά τα λεγόμενα watchdogs, που θεσμικά όργανα θα έπρεπε να λειτουργούσαν ως «φύλακες παρακολούθησης», ασφαλιστικές δικλείδες και αντισταθμιστικός παράγοντας που υποτίθεται ότι θα περιόριζαν την εκτελεστική εξουσία, ατονούν και εξασθενούν, μέχρι που τείνουν να εξαφανιστούν μπροστά στην νέα ακροδεξιά που καταλαμβάνει την εκτελεστική εξουσία:  Ο λαϊκισμός, η υποκίνηση και η δαιμονοποίηση χρησιμοποιούνται εναντίον οποιουδήποτε θεσμού, ατόμου ή ομάδας που επιχειρεί να αντιταχθεί στην κυβέρνηση ή να περιορίσει την υφαρπαγή της εξουσίας.

 

Δε θα εμβαθύνω εδώ στη κριτική του θεωρητικού σχήματος – εξάλλου το ζήτημα του Κυπριακού κρατικού σχηματισμού το έχω αναλύσει ως απότοκο της διαλεκτικής του έθνους-κράτους και του συγκεκριμένου καθεστώτος εξαίρεσης,[19] ένα περίπλοκο σύστημα που έχει τη τάση να επεκτείνεται συνεχώς με νέα πεδία στην εφαρμογή του.[20] Ένα τέτοιο πεδίο είναι το μεταναστευτικό, το οποίο διαιρείται με σκανδαλώδη τρόπο: αφενός το κράτος κάνει το παν  να εμποδίσει την ένταξη και  πολιτογράφηση των εργατών μεταναστών, κι αφετέρου πολιτογραφεί μερικές χιλιάδες που εξαγοράζουν την Ευρωπαϊκή ιδιότητα του πολίτη (μέσω της εξαγοράς της Κυπριακής ιθαγένειας), χωρίς ποτέ να πατήσουν καν το πόδι τους στη χώρα.[21]

 

Το ζήτημα όμως εδώ είναι βαθύτερο: η Κυπριακή ιθαγένεια χορηγείται με πληρωμή σε ιδιώτες μιας μικρής κάστας γύρω από το προεδρικό και της κυβερνώσας ομάδας. Αυτό είναι state capture. Σε άλλες χώρες, π.χ. στη Νότιο Αφρική ο Ζούμα ή στο Ισραήλ ο Νετανιάχου έχουν να αντιμετωπίσουν τη δικαιοσύνη για την κατάχρηση και νόσφιση εξουσίας με την υφαρπαγή του κράτους. Κι αυτοί εισήλθαν δια εκλογών στο προεδρικό ή πρωθυπουργικό αξίωμα, αλλά δικάζονται ή θα δικαστούν για τη διαφθορά όπου εκμεταλλευτήκαν τη θέση τους για αθέμιτο πλουτισμό. Στη περίπτωση της Κύπρου έχουμε απόπειρα συγκάλυψης με αδιαφανείς επιτροπές και διορισμούς όπου κατάφορα προσβάλλονται βασικές αρχές δικαίου όπου υπάρχει σύγκρουση συμφέροντος. 

 

Αν αντιληφθούμε το κράτος ως κοινωνική σχέση και διαδικασία, κι όχι απλά ως δομή ή εργαλείο, μπορούμε να προχωρήσουμε παραπέρα εξετάζοντας με δυναμικό και συγκεκριμένο τρόπο  τον σημαντικό ρόλο του κράτους εντός του κοινωνικοοικονομικού και πολιτικού συστήματος.[22] Το κράτος είναι παράλληλα μηχανισμός και σύστημα ηγεμονίας (ταξικής, εθνοτικής, έμφυλης κ.τ.λ.), ωστόσο αποτελεί επίσης συμπύκνωση των ταξικών-κοινωνικών σχέσεων στην κοινωνία.[23] Εκεί θα παιχτεί τελικά, αν μπορέσουμε να ξηλώσουμε ριζικά αυτά τα φαινόμενα.

 

  1. Η εσφαλμένη υπόθεση της υπανάπτυξης: Όσον αφορά τις πωλήσεις ιθαγένειας σε αυτό το ζήτημα η ΚΔ είναι προωθημένο παράδειγμα κράτος-παρία ή rogue state

 

Εδώ θα προλάβω την άποψη που θέλει εξηγεί τα φαινόμενα στη χώρα μας ως εάν η Κύπρος να είναι «πίσω», δήθεν ως αποτέλεσμα υπανάπτυξης. Θεωρώ ότι δυστυχώς η χώρας είναι «μπροστά», αποτελεί δηλαδή μια πολύ προωθημένη περίπτωση από την οπτική της «ανάπτυξης» για όσους εξυπηρετεί στη χρήση κρατικών τεχνολογιών εξουσίας ως κράτος-παρίας ή rogue state.[24] Το κυρίαρχο τμήμα της ιθύνουσα τάξης με εξαιρετικά επιτυχημένο τρόπο εκμεταλλεύεται για σκοπούς τόσο κερδοσκοπίας, όσο αναπαραγωγής της ίδιας στην εξουσία την διαδικασία εξευρωπαϊσμού της πολιτότητας.[25] Αυτό το παιγνίδι όμως σήμερα έχει μάλλον φτάσει στα όρια του πλέον που έχει συνέπειες πέραν της μικρής μας χώρας. Τα «μικρά κράτη» μπορούν να είναι εξαιρετικά αποτελεσματικά εκμεταλλευόμενα το μέγεθος, την ευαλωτότητα και τη θέση τους στο διεθνές παιγνίδι.[26] Αυτό μπορεί να είναι προς όφελος του συνόλου, ή σε βάρος του συνόλου και υπέρ των ολίγων. Αν όμως τα μικρά κράτη επιχειρήσουν πολιτικές πέραν των δυνατοτήτων τους, οι συνέπειες των αποτυχιών και αδυναμιών τους είναι πολύ μεγαλύτερες και δυσμενέστερες για τους πληθυσμούς τους.

 

Ο ανθρωπολόγος Θόδωρος Ρακόπουλος του Πανεπιστημίου του Όσλο με το βιβλίο του, Υπεράκτιοι πολίτες: Εμπορία διαβατηρίων στα περιθώρια της ΕΕ[27] μελέτησε το ζήτημα διεξοδικά. Το επιχείρημά του είναι ότι οι πολιτικές πώλησης χρυσών διαβατηρίων είναι κατ’ ουσία συνέχιση της υπεράκτιας επέκτασης (offshoring) με άλλα μέσα, σε μια από τις μείζονες δημιουργίες των υπεράκτιων οικονομιών. Επιχειρεί να το κατανοήσει ως μέρος μιας μακροπρόθεσμης διεργασίας  που ενσωματώνει και συνδυάζει την πολιτική οικονομία με την εξέταση αυτού που ονομάζει «ηθικό κλίμα ενός χώρου». O Ρακόπουλος υποδεικνύει ότι ένα μεγάλο τμήμα της υπάρχουσας ανώτερης τάξης των ε/κ που εφάρμοσαν και απομυζούν από τα προγράμματα αυτά είναι απόγονοι των τοκογλύφων του 19ου αιώνα, άνθρωποι που εργάζονταν μάλιστα για το αποικιακό καθεστώς. Αυτή η (ταξική) θέση τους έδωσε το ρευστό για να δανείσουν στους αγρότες με τσουχτερούς τόκους. Η ιστορική κοινωνιολογία αποκαλύπτει ένα ευρύτατο φάσμα των κοινωνικών εκφράσεων του χρέους, που κυμαίνονται από την εποχική μετανάστευση έως την κοινωνική εξέγερση και που σχετίζονται με ιδιωτικά χρέη που επιβάλλουν οι αποικίες και τις επαναλαμβανόμενες δραστηριότητες δανεισμού δανείων ντόπιων που διαμόρφωσαν την κυπριακή κοινωνική διαστρωμάτωση από το 19ο αιώνας έως σήμερα.[28] Ορθά εξηγεί την άνοδο του κυρίαρχου τμήματος της άρχουσας τάξης μέσα από την κλιμακωτή κορύφωση της υπεράκτιας δραστηριότητας που μετατράπηκε σε μια νέα διαδικασία «μαύρου χρήματος», που έγινε όχι μόνο για το κεφάλαιο αλλά και για τους κομιστές του – τους ανθρώπους που κατέχουν αυτό το κεφάλαιο. Ο Ρακόπουλος αναφέρεται σε τέσσερα-πέντε «κύματα-βαλίτσες» (με ρευστό) στην Κύπρο, αντλώντας από το αφήγημα μα των πληροφοριοδοτών του είναι πρωταγωνιστές που ζουν πολυτελείς ζωές και έχουν κτίσει την καριέρα τους από την πώληση χρυσών διαβατηρίων. Με φόντο την εντυπωσιακή μαρίνα της Λεμεσού, οι γιάπηδες αφηγούνται στο συγγραφέα την ιστορία των κυμάτων βαλίτσες, στις οποίες βασίστηκε το λεγόμενο «Κυπριακό οικονομικό θαύμα» της χώρας μετά την εισβολή του 1974. Λόγω συγκυριών, Κύπρος έβγαινε κερδισμένη:

«Κάθε ένα από αυτά τα κύματα ήταν αποτέλεσμα μιας σύγκρουσης αλλού που κατέληξε σε πράκτορες των ελίτ εκεί να εισπράττουν χρήματα στο περίεργο σταθερό και (από φορολογικής πλευράς) υποσχόμενο κυπριακό τραπεζικό σύστημα και, μέσα από τη διασύνδεση του, στην οικονομία.»

Ας δούμε τα «κύματα-βαλίτσες» (με ρευστό):

  • Το πρώτο «κύμα βαλίτσα» (με ρευστό) ήταν ο εμφύλιο πόλεμο του Λιβάνου, ειδικά στις αρχές της δεκαετίας του 1980-1990.
  • Το δεύτερο, ελαφρώς μικρότερο κύμα, αφορά την κρίση του Κουβέιτ το 1991 και έφερε μερικούς τραπεζίτες από το Κουβέιτ, επιτρέποντας μια άλλη άνοδο.
  • Η τρίτη ροή νομίσματος ακολούθησε τους πολέμους της Γιουγκοσλαβίας, μέσω των οποίων κατέληξε στην Κύπρο ένα τεράστιο ποσό σερβικών χρημάτων, σε ό, τι πολλοί υποστηρίζουν ότι ήταν ένα από τα μεγάλα προγράμματα νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες στην Ευρώπη.
  • Τέλος, η διαρκής κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης στη δεκαετία του 1990 είναι το τελευταίο, μεγαλύτερο και πλέον επηρεάζει το κύμα χρήματος και εξουσίας. Αυτό είναι το τέταρτο και τελευταίο κύμα χρήματος συνεχίζεται, , αν και δεν είναι πλέον σε «βαλίτσες», μετά την ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ το 2004 και έτσι έπαψε να είναι υπεράκτιο κέντρο.
  • Το νέο κεφάλαιο εισρέει και  διοχετεύεται στο νησί όχι μόνο από Ρώσους αλλά και από Κινέζους, από τη Νότιο Ασία, κυρίως μέσω της πολιτικής για τα χρυσά διαβατήρια που, που μπορεί να αποτελεί «ένα πέμπτο κύμα».

 

Ζούμε σήμερα μια διαδικασία επέκτασης της κερδοσκοπίας, συσσώρευσης και αναπαραγωγής μιας διεφθαρμένης κάστας μετά τη κρίση 2013, όταν έσπασε το τραπεζική/χρηματοπιστωτική φούσκα. Μέσα από το πρόγραμμα των επενδυτικών πολιτογραφήσεων επιτράπηκε η αναπαραγωγή μιας κάστας ή τμήματος που μπορούμε να το ονομάσουμε κυρίαρχο μπλοκ, το οποίο υπέστη μεν βαρύτατο πλήγμα με την κατάρρευσης του τραπεζικού συστήματος της χώρας και έψαχνε διεξόδους για να συνεχίσει πάση θυσία την κερδοσκοπικό του παιγνίδι. Το τραπεζικό κεφάλαιο είναι συγκοινωνούντα δοχεία με τους μεγαλο-ντιβέλοπερς, τους μεγαλοδικηγόρους και με τα μεγάλα ελεγκτικά και λογιστικά γραφεία. Τα υπερκέρδη είναι τόσο τεράστια που αγγίζουν τα 6,7 δισεκατομμύρια σε εισπράξεις. Αυτά τα κέρδη όμως δεν διοχετεύτηκαν όπως υποστηρίζεται ως «steroid boost για την οικονομία στις δύσκολες ώρες»,[29] σαν injection όπως θα έλεγε και ο Keynes, αφού η συνεισφορά του προγράμματος ήταν μόλις στο 1,2% για το 2016-2018 όταν η αύξηση του ΑΕΠ ήταν 15,2%, αν έχει δίκιο ο Χάρης Γεωργιάδης, πάλαι ποτέ «τσάρος της οικονομίας».[30] Ενώ τόσο ελάχιστο υπήρξε το υποτιθέμενο «trickle down» που ακόμα και υποστηρικτές τους προγράμματος ζητούν «ελεημοσύνη» από τους «άπληστους ντιβέλοπερς» να δώσουν 1000 στο κοινωνικό σύνολο από τα 13000 ευρώ κέρδος που κάνουν ανά τετραγωνικό – όπου οι τιμές πώλησης των διαμερισμάτων πολυτελείας είναι ψηλότερες από ότι οι τιμές ανά τετραγωνικό στο Monaco ή στο Hamstead.[31] Αυτό εκτόξευσε τις τιμές κατοικιών στα ύψη, ενώ οι μισθοί των εργαζομένων έχει καθηλωθεί στο επίπεδο που ήταν το 2008.

 

  1. Κατ’ αρχή συμπεράσματα: στο μεταίχμιο μιας βαθιάς τομής Ή στις απαρχές μιας μακράς διαδικασίας αυταρχικής διολίσθησης και εκτροπής από τη δημοκρατία;

 

Η αγοραπωλησία ιθαγένειας ως διαδικασία εμπορευματοποίησης της ιθαγένειας είναι ένα παγκόσμιο φαινόμενο το οποίο παίρνει ιδιαίτερη μορφή το κυπριακό μόρφωμα. Αυτό συμβαίνει διότι το πρόγραμμα αντικατοπτρίζει τους συγκεκριμένου συσχετισμούς εξουσίας και τα δεδομένα μιας στρεβλής οικονομικής ανάπτυξης στα ηνία της οποίας βρίσκεται ένα ιδιαίτερα αδίστακτο και διεφθαρμένο τμήμα της ιθύνουσας τάξης. Ο τρόπος υπεράσπισης του προγράμματος αυτού και μόνο από τη κυβέρνηση και τους απολογητές της είναι ενδεικτικός για το ότι αυτό το τμήμα της ιθύνουσας τάξης δεν ενδιαφέρεται για την εξασφάλιση της ηγεμονίας της τάξης ολόκληρης μέσα από μία ευρύτερη κοινωνική νομιμοποίηση της: Έχει προφανώς ισχυροποιηθεί και αυτονομηθεί σε τέτοιο βαθμό, όπως εξάλλου δείχνουν οι μαζικές πωλήσεις διαβατήριων της Κυπριακής Δημοκρατίας, που δε φαίνεται να λογαριάζει και κανένα, έχοντας ελέγξει το κράτος με την εξαγορά, υπαγωγή και καθυπόταξη σχεδόν κάθε ανεξάρτητου θεσμού της Κυπριακής Δημοκρατίας. Αυτό είναι αποτέλεσμα μιας συνέχειας και μιας ρήξης.

  • Αφενός αποτελεί συνέχεια στην κοινωνική-οικονομική εξουσία εφόσον είναι απότοκο και απόληξη του σαθρού οικοδομήματος που αναλύσαμε προηγουμένως. Έχουμε να κάνουμε με μια «κάστα» που βασίζεται στην «ανάπτυξη» ακίνητης περιουσίας σε συνδυασμό με ένα χρηματοπιστωτικό σύστημα βασιζόμενο στο εύκολο κέρδος, τη διαπλοκή και την ασυδοσία.
  • Αφετέρου, πρόκειται μια ρήξη που διαφαίνεται από ποιοτικούς όρους όσον αφορά το παράδειγμα διακυβέρνησης: Το πρόγραμμα πώλησης διαβατηρίων τροφοδοτεί και αναπαράγει το διεφθαρμένο τμήμα εκείνο της Κυπριακής ιθύνουσας τάξης που έχει «καταλάβει» το κράτος σε μια διαδικασία state capture.

Αυτό όμως φαίνεται να έχει πλέον φτάσει στα όρια του. Το πρόγραμμα αυτό έχει ξεπεράσει το όριο ανεκτικότητας σε τέτοιο βαθμό που σε φέρνει τη Κυβέρνηση σε ρήξη με τους Ευρωπαϊκούς θεσμούς διότι επηρεάζεται όλο το οικοδόμημα της ΕΕ και συγκεκριμένα η ιδιότητα του πολίτη της ΕΕ. Πριν όμως εξετάσουμε την Ευρωπαϊκή διάσταση, θα ασχοληθούμε πρώτα με το πως το πρόγραμμα πωλήσεων διαβατήριων αποτελεί ένα να εκ φύσεως διαβρωτικό για τη δημοκρατία φαινόμενο.

 

Αυτά όμως είναι για επόμενο άρθρο.

 

Δρ. Νίκος Τριμικλινιώτης

Μέλος της Δεξαμενής Νομικής Σκέψης

«Κράτος Δικαίου»

 

[1] Βλ. https://globalcit.eu/ Η έκθεση μου για τη Κύπρο είναι διαθέσιμη: Trimikliniotis, N. (2015) Country report on citizenship law: Cyprus, [GLOBALCIT], EUDO Citizenship Observatory, 2015/01, Country Reports, Retrieved from Cadmus, European University Institute Research Repository, at: http://hdl.handle.net/1814/34479

[2] Βλ. Τριμικλινιώτης, Ν. (2020) «Η σκοταδιστική δίκη του Υπουργείου Παιδείας, μια διάτρητη γνωμάτευση και η νομική αλχημεία: Η ανάγκη για δημοκρατική αντίσταση στη μεσαιωνική αυθαιρεσία», Κράτος Δικαίου, 27 Σεπτεμβρίου  2020.

[3] Τριμικλινιώτης, Ν. (2020) Η ιθαγένεια στο σφυρί Ι: Απειλή για το κράτος δίκαιου, της δημοκρατίας και της Ευρωπαϊκής πολιτότητας , Μέρος Πρώτο: «Χουντικές πρακτικές, συγκάλυψη διαφθοράς και το δικαίωμα στη πληροφόρηση», Κράτος Δικαίου, 10 Σεπτεμβρίου 2020.

[4] ΕΛΕΓΚΤΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ (2020) ΕΛΕΓΧΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ ΚΥΠΡΙΑΚΗΣ ΥΠΗΚΟΟΤΗΤΑΣ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΚΥΠΡΙΑΚΟΥ ΕΠΕΝΔΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ, ΕΙΔΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ αρ. ΥΠΕΣ/01/2020)

[5]ΠΟΛΙΤΗΣ NEWS «Δρ. Κληρίδης στον 107.6: Να κλείσει το συντομότερο το πρόγραμμα πολιτογραφήσεων»

ΠΟΛΙΤΗΣ NEWS, 25/08/2020 (τελευταία ενημέρωση 8:07),  https://politis.com.cy/politis-news/kypros/dr-kliridis-ston-107-6-na-kleisei-to-syntomotero-to-programma-politografiseon/

[6] Δημήτρης Δημούλης, Χριστίνα Γιαννούλη (1995) Η Διαλεκτική του Πολέμου. Έθνη – Τάξεις – Πολιτική, Κριτική, Αθήνα. Δημούλης Δημήτρης (1999) Το δίκαιο της πολιτικής. Μελέτες συνταγματικής θεωρίας και ερμηνείας. Ελληνικά Γράμματα.

[7] Αυτό μπορεί να τεθεί με Μαρξιστικούς όρους δηλαδή με όρους ταξικών τμημάτων κτλ. Ωστόσο, μπορεί να τεθεί με μη-Μαρξιστικούς όρους στα πλαίσια ενός αναρχικού, ή Βεμπερικού ή πλουραλιστικού σχήματος ή/και θεωριών ελίτ.

[8] Στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, η έννοια της κρατικής κατάκτησης/κατάληψης ή υφαρπαγής χρησιμοποιήθηκε στην πρώιμη κριτική του πλουραλιστικού θεωρητικού πλαισίου στην πολιτική επιστήμη που ήταν κυρίαρχο. Σύμφωνα με τον πλουραλισμό, η πολλαπλότητα των ομάδων συμφερόντων εμποδίζει την κυριαρχία κάθε συγκεκριμένης ομάδας. Ωστόσο, το αντεπιχείρημα ήταν ότι οι ομάδες συμφερόντων δεν διαθέτουν εξίσου πόρους.

[9] Αυτό μπορεί να θεωρηθεί ως μια μορφή αναδιατύπωσης της θεωρίας των ελίτ.

[10] Anne Mette Kjaer, «State capture», SAGE Publications’s Encyclopedia of Governance (2007) formed the basis of her contributions to Britannica, https://www.britannica.com/topic/state-capture

[11] Ouzounov, N.A., 2004, ‘Facing the challenge: Corruption, state capture and the role of multinational business, 37 J. Marshall L. Rev. 1181’, The John Marshall Law Review 37, 4.

[12] Philp, M., 2008, ‘Peacebuilding and corruption’, International Peacekeeping 15(3), 310–327. https://doi.org/10.1080/13533310802058786

Richter, S., n.d., Der erkaufte Frieden: Welche Ordnung schafft ‘state capture’ in Nachkriegsgesellschaften? The ‘Untouchables’: State capture in post-conflict countries, viewed 25 August 2017, from http://www.afk-web.de/fileadmin/afk-web.de/data/zentral/dokumente/AFK-Kolloquium_2016/Paperroom_2016/Paper_AFK_Solveig_Richter.pdf

[13] Dassah, M.O., 2018, ‘Theoretical analysis of state capture and its manifestation as a governance problem in South Africa ’, The Journal for Transdisciplinary Research in Southern Africa 14(1), a473,  https://doi.org/10.4102/td.v14i1.473

[14] Pesic, V., 2007, State capture and widespread corruption in Serbia, Centre for European Policy Studies (CEPS) Working Document No. 262/March 2007, viewed 23 August 2017, from http://aei.pitt.edu/11664/1/1478.pdf

[15] Gila Stopler (2017) «Introduction», Special Symposium–Part 2 of 7: Constitutional Capture in Israel, http://www.iconnectblog.com/2017/08/constitutional-capture-israel/#_ftn1

http://www.iconnectblog.com/2017/08/introduction-to-i-connecticon-s-il-symposium-constitutional-capture-in-israel/

[16] Robison, R. & Hadiz, V.R., 2004, Reorganizing power in Indonesia: The politics in and of markets, Routledge Curzon, London.

Santos, E.G., 2011, Impact on the state through state capture: Development of the state capture concept based on cases of some countries in Latin America, Vortex Working Paper No. 2, Vortex Foundation, Bogotá.

[17]Jan Werner Muller, Rising to the Challenge of Constitutional Capture, Eurozine (2014)

[18] Other terms coined to describe similar phenomena are Democratic Decay – Tom Gerald Daly, Enough Complacency: Fighting Democratic Decay in 2017, Int’l J. Const. L. Blog, Jan. 10, 2017, Constitutional Retrogression – Aziz Huq and Tom Ginsburg, How to Lose a Constitutional Democracy, UCLA Law Review, Vol. 65, 2018 (forthcoming), and Constitutional Rot – Balkin, Jack M., Constitutional Rot and Constitutional Crisis (May 15, 2017). Maryland Law Review, Forthcoming. Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=2993320)

 https://www.eurozine.com/rising-to-the-challenge-of-constitutional-capture/

 

[19]Τριμικλινιώτης, N. (2010) Η διαλεκτική του έθνους-κράτους και το καθεστώς εξαίρεσης – συνταγματικές και κοινωνιολογικές μελέτες για την ευρωκυπριακή συγκυρία και το εθνικό ζήτημα, Σαββάλας.

[20] Trimikliniotis, N. “The proliferation of Cypriot states of exception”, The Erosion of Fundamental Rights as Collateral Damage of the Cyprus Problem, Cyprus Review, Volume 30:2, Fall 2018, 43-84.

[21] Trimikliniotis, N. “Migration and free Movement of Workers: EU Law, Crisis and the Cypriot States of Exception.” Laws 2, no. 4: 440-468, 2013 http://www.mdpi.com/2075-471X/2/4/440 ,

[22] Θεωρώ ότι αφετηρία για μια ουσιαστική θεώρηση, πέραν των περιγραφικών και σχηματοποιημένων προσεγγίσεων, προσφέρει η εξαιρετική εργασία του Νίκου Πουλαντζά, του οποίου το έργο προτείνει μια σχεσιακή αντίληψη του κράτους βλ. Πουλαντζάς, Ν. (1991) Το κράτος, η εξουσία, ο σοσιαλισμός, Θεμέλιο.

Πουλαντζάς, Ν. (1985) Η Πολιτική Εξουσία και οι Κοινωνικές Τάξεις, τόμος Α’, γ’ έκδοση, εκδόσεις Θεμέλιο.

Πουλαντζάς, Ν., Μίλιμπαντ, Ρ., Φάυ, Ζ. Π., 1984. Προβλήματα του σύγχρονου κράτους και του φασιστικού φαινομένου, Θεμέλιο, Αθήνα. Πουλαντζάς, Ν.  (2001) Οι Κοινωνικές Τάξεις στον Σύγχρονο Καπιταλισμό, εκδόσεις Θεμέλιο, Αθήνα.

[23] Συζητώ αυτά τα ζητήματα αλλού, βλ. Τριμικλινιώτης, Ν. (2010) Η διαλεκτική του έθνους-κράτους και το καθεστώς εξαίρεσης – συνταγματικές και κοινωνιολογικές μελέτες για την ευρωκυπριακή συγκυρία και το εθνικό ζήτημα, Σαββάλας, Αθήνα.

[24] «Δεύτερη θέση στη διαφθορά έχει η Κύπρος», Φιλελεύθερος,  07 Ιουνίου,  2017. Foustmann, H. (2018) «Rusfeti and Political Patronage in the Republic of Cyprus», The Cyprus Review, Vol. 22 No. 2 (2010). http://cyprusreview.org/index.php/cr/article/view/213

[25] Del’Ollo, F. (2005) The Europeanization of Citizenship, Between the Ideology of Nationality, Immigration and European Identity, Ashgate.

[26] G. Baldacchino (2014) ‘Small Island States: Vulnerable, Resilient, Doggedly Perseverant or Cleverly Opportunistic?, Études caribéennes [En ligne], 27-28 | Avril-Août 2014, mis en ligne le 14 août 2014,

available at https://doi.org/10.4000/etudescaribeennes.6984, Baldacchino, G. (2018). ‘Mainstreaming

the study of small states and territories’, Small States & Territories, Vol. 1, No. 1, 3-16, Baldacchino, G.

(2016). ‘Prologue’. In Briguglio, M. and Brown, M. (eds), Mille, Sociology of the Maltese Islands. Luqa,

Malta, 4-10.

[27] Offshore citizens: Trading passports in the EU margins, υπό δημοσίευση.

[28] Αναφέρεται  στους Katsiaounis, Rolandos. 1996. Labour, Society and Politics in Cyprus during the Second Half of the Nineteenth Century (NicosiaCyprus Research Centre) και Panayiotou, Andreas. 2012. ‘Border Dialectics: Cypriot Social and Historical Movements in a World Systemic Context’, in N. Trimikliniotis and B. Bozkurt (eds.), Beyond a Divided Cyprus: A State and Society in Transformation. New York: MacMillan Palgrave, pp.67–82.

[29] Λοττίδης, Δ. (2020) «Κατώτεροι των περιστάσεων»,  Must, τ. 256, Καθημερινή 6 Σεπτεμβρίου 2020.

[30] Δήλωση στις 29 Οκτωβρίου 2019. Διονυσίου, Δ. (2020) «Από τα Panama Papers Cyprus papers», Πολίτης  10/8/2020.

[31] Λοττίδης, Δ. (2020) «Κατώτεροι των περιστάσεων»,  Must, τ. 256, Καθημερινή 6 Σεπτεμβρίου 2020.

Δρ. Νίκος Τριμικλινιώτης

Ο Δρ. Νίκος Τριμικλινιώτης είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας στη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας. Είναι επικεφαλής της ομάδας εμπειρογνωμόνων για τα θεμελιώδη δικαιώματα στη Κύπρο για τον Οργανισμό της ΕΕ για τα θεμελιώδη δικαιώματα. Εκπαιδεύτηκε και εργάστηκε ως δικηγόρος (barrister) και είναι μέλος των ευρωπαϊκών δικτύων εμπειρογνωμόνων για την Μετανάστευση και το Άσυλο (Odysseus network), την Ένταξη, την Ιθαγένεια και το Εργατικό δίκαιο. Έχει μελετήσει θέματα όπως το κράτος, τη μετανάστευση και άσυλο, θεμελιώδη δικαιώματα, κοινωνικό φύλο, ρατσισμό και διακρίσεις, συγκρούσεις/συμφιλίωση, συνταγματικά, ιθαγένεια, ψηφιακότητες και εργασιακά ζητήματα και δίκαιο.

One thought on “Η ιθαγένεια στο σφυρί VΙ: Απειλή για το κράτος δίκαιου, της δημοκρατίας και της Ευρωπαϊκής πολιτότητας”

  1. Πολύ εύστοχο και αναλυτικό κείμενο που πρέπει να επεξηγείτε στον απλό κόσμο συχνότερα διότι είναι ο απλός και φτωχοσ κόσμος που βγάζει τη δεξιά και Ακροδεξιά στη εξουσία και βέβαια κυταζουν τα δικά τους συμφέροντα με λίγα ψίχουλα στους υπόλοιπους
    Το βλέπουν σε όλη τη Ευρωπη

Leave a Reply to Ντινος Σιδεράς Cancel reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *