• 'Εκαστος έχει το δικαίωμα ελευθερίας του λόγου και της καθ' οιονδήποτε τρόπον εκφράσεως - Η ελευθερια της εκφρασης είναι το θεμέλιο όλων των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, πηγή ανθρωπισμού και η μητέρα της αλήθειας

Η σκοταδιστική δίκη του Υπουργείου Παιδείας, μια διάτρητη γνωμάτευση και η νομική αλχημεία: Η ανάγκη για δημοκρατική αντίσταση στη μεσαιωνική αυθαιρεσία

«Βέβηλο, με την ακριβή σημασία, λέγεται ότι από ιερό ή θρησκευτικό παραδίδεται στη κυριότητα των ανθρώπων»

Τέστος Γάιος Τρεβάτιος

        

         Κ’ o Αρχιερεύς χρυσόντυτος, βοά γεγωνυία τη φωνή: 

[..]

«Λησταί κατά μυριάδας επιτίθενται,

Ζητούντες των καρπών την ωφελείαν,

Με πρόφασιν γελοίαν ότι εργάζονται

Εν αυτή μόνον αυτοί, ιδού ετοιμάζονται

Τας σταφύλας να τρυγήσουν παρευρεθύς.

                                                        Τεύκρος Ανθίας (1931) Το Πουργατόριο

 

  • Μα τί ήταν αυτό που σε τρομοκράτησε τόσο σ’ αυτή τη διατριβή για το γέλιο; Δεν εξαφανίζεις το γέλιο εξαφανίζοντας αυτό το βιβλίο.
  • Όχι βέβαια. Το γέλιο είναι η αδυναμία, η εξαχρείωση, η αηδία της σάρκας μας. Είναι η διασκέδαση του χωρικού, η ακολασία του μεθυσμένου […] το γέλιο παραμένει κάτι ποταπό, άμυνα των απλών, ιερόσυλο μυστήριο του όχλου… Εδώ ανατρέπεται η λειτουργία του γέλιου, εξυψώνεται σε τέχνη, του ανοίγονται πόρτες του κόσμου των λογίων, γίνεται αντικείμενο φιλοσοφίας και δόλιας θεολογίας.                                              Ουμπέρτο Έκο, Το Όνομα του Ρόδου

 

«Η τέχνη και η επιστημονική έρευνα είναι ελεύθερες. Η ακαδημαϊκή ελευθερία είναι σεβαστή.»                       

Άρθρο 13, Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΧΘΔΕΕ)

 

 

  1. Εισαγωγή: Το δημοκρατικό τόξο κόντρα στο σκοταδισμό του Υπουργείου

Το Υπουργείο Παιδείας, παρά τη σθεναρή αντίσταση από σύγχρονους δημοκρατικούς θεσμούς και ενεργούς πολίτες, προχωρά τελικά με πειθαρχική δίωξη του καθηγητή και καλλιτέχνη Γιώργου Γαβριήλ. Αυτό είναι πρωτοφανές στα κυπριακά χρονικά. Κατά τον 21ον αιώνα γινόμαστε μάρτυρες μιας σκόπιμης πράξης σκοταδισμού και αυταρχισμού που υπονομεύει θεμελιώδη δικαιώματα από το Υπουργείο Παιδείας.

Το ίδιο το γλωσσάρι του κατηγορητηρίου μαρτυρεί τη χουντική λογική που παραμένει σε ισχύ, πάρα τις απανωτές τροποποιήσεις του νόμου. Είναι πρώτη φορά που ενεργοποιείται τέτοια πρόνοια για εκπαιδευτικό, που είναι επίσης καταξιωμένος ζωγράφος που ασκεί καλλιτεχνικές δραστηριότητες στον ελεύθερό του χρόνο. Μετά από ένα και πλέον μήνα δημόσιας διαπόμπευσης, ο εκπαιδευτικός λαμβάνει το κατηγορητήριο με δύο κατηγορίες:

  • Πρώτον, «δυσφήμηση» της «εκπαιδευτικής υπηρεσίας γεvικώς ή τηv θέσιv αυτoύ ειδικώς» ή «vα τείvη εις κλovισμόv της εμπιστoσύvης τoυ κoιvoύ εις τηv εκπαιδευτικήv υπηρεσίαv».
  • Δε «συμπεριφέρηται πρεπόvτως πρoς τoυς αvωτέρoυς και τoυς συvαδέλφoυς αυτoύ και πρoς τo κoιvόv.»

Κι όμως, ο ίδιος αυτός ο κατά τ’ άλλα απαρχαιωμένος νόμος κατοχυρώνει επίσης το δικαίωμα στην «ελευθερία έκφρασης γvώμης» στο άρθρο 51.

Ζήσαμε ένα μπαράζ ρητορικής μίσους και ύβρεων κατά του εκπαιδευτικού καλλιτέχνη από τα πιο συντηρητικά και φανατισμένα τμήματα της κοινωνίας, που ενεργοποιήθηκε μετά νουθεσίας του αρχιεπισκόπου που απαιτεί την παύση του, και του Υπουργού που ακολουθεί τις νουθεσίες του αρχιερέα. Ωστόσο το πιο ενθαρρυντικό είναι η εκπληκτική ανταπόκριση από το δημοκρατικό τόξο της κοινωνίας ενάντια στη δίωξη του καθηγητή και καλλιτέχνη. Αυτό συμβαίνει διότι πρόκειται για μια άμεση και ευθεία επίθεση στο δικαίωμα της ελευθερίας στην έκφραση, την τέχνη και την επιστήμη, αλλά και στα εργασιακά του δικαιώματα. Είδαμε την απόφαση της Συγκλήτου του Πανεπιστημίου Κύπρου, το ψήφισμα των Καθηγητών Τέχνης, το ψήφισμα της Σχολής Καλών Τεχνών ΤΕΠΑΚ, την ανακοίνωση του Επιμελητήριου Καλών Τεχνών Κύπρου (ΕΚΑΤΕ) αλλά και την αθρόα στήριξη από ανθρώπους των γραμμάτων, του πολιτισμού και τεχνών με πέραν των 3,500 υπογραφών. Τούτο αποτελεί όαση δημοκρατικών αντανακλαστικών και κοινωνικών ευαισθησιών απέναντι στη θεσμική τάση προς αποδημοκρατικοποίηση, τον σκοταδισμό και τον αυταρχισμό.

Με αυτή μου τη παρέμβαση επιχειρώ να δείξω το παράλογο και το παράνομο της δίωξης του εκπαιδευτικού και καλλιτέχνη, με μια ολοκληρωμένη ανάλυση και κριτική τόσο στην τοποθέτηση της Επιτρόπου Διοικήσεως, όσο και της επιχειρούμενης πειθαρχικής δίωξης από το Υπουργείο Παιδείας. Θεωρώ  ότι η δίωξη είναι παράνομη, αντισυνταγματική ενάντια στο δίκαιο της ΕΕ και τις Διεθνείς Συμβάσεις όπως η ΕΣΔΑ. Η επιχειρηματολογία αυτή ελπίζω να συμβάλει σε μια ορθολογιστική αντιμετώπιση των επιθέσεων που δέχεται σήμερα η δημοκρατική κοινωνία και τα θεμελιώδη δικαιώματα που πλήττονται μέσα από τέτοιες διώξεις.

 

  1. Οι αντινομίες μιας διάτρητης τοποθέτησης

 

Η Επίτροπος Διοικήσεως, κα Μαρία Στυλιανού-Λοττίδη, υπό την ιδιότητά της ως επικεφαλής της «Εθνικής Ανεξάρτητης Αρχής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων», έπραξε ακριβώς το αντίθετο από αυτό που ισχυρίζεται: Αποφάσισε, λέει, να επέμβει «με σκοπό τον προβληματισμό ως προς την προστασία όλων των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων συμπεριλαμβανομένου και του ΄δικαιώματος΄ της τέχνης και του εκφραστή της, να κρατείται μακριά από την απειλή οποιασδήποτε προσωπικής δίωξης.»[1] Σε συνέντευξή της σε τηλεοπτικό κανάλι, ενώ αποκλείει ποινική δίωξη, όταν ρωτήθηκε αν πρέπει να διωχθεί πειθαρχικά ο καθηγητής δήλωσε ότι δεν ξέρει, κι ότι εναπόκειται στο Υπουργείο Παιδείας.[2]

Εξετάζω τις αντινομίες μιας τοποθέτησης που είναι τόσο διάτρητη όπου τίθεται σε αμφιβολία ο θεσμικός της ρόλος ως ανεξάρτητης αρχής. Θα εξετάσω τις αρχές και την εφαρμογή του δίκαιου μέσα από αυθεντίες και υποθέσεις, όσον αφορά τη συνάφεια και τη σχετικότητα στα δεδομένα της υπόθεσης του ζωγράφου και εκπαιδευτικού.

Εξετάζω το ζήτημα από την οπτική των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

 

2.1. Καταβαράθρωση της ελευθερίας της τέχνης και της επιστήμης και άλλα δικαιώματα του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Η έκθεση της Επιτρόπου παραγνωρίζει βασικές αρχές και αυθεντίες που διέπουν το δίκαιο της ελευθερίας έκφρασης, και ειδικά αυτό που αφορά στην τέχνη. Η έκθεση ούτε καν αναφέρει το άρθρο 13 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΧΘΔΕΕ), το οποίο ρητά προστατεύει την ελευθερία της τέχνης και της επιστήμης. Το άρθρο 13 αναφέρεται ρητά στην «Ελευθερία της τέχνης και της επιστήμης» που προνοεί ότι η «η τέχνη και η επιστημονική έρευνα είναι ελεύθερες» και «η ακαδημαϊκή ελευθερία είναι σεβαστή.»

Είτε η Επίτροπος δεν γνωρίζει, είτε σκόπιμα παραγνωρίζει, την ρητή και σημαντικότατη αυτή πρόνοια του Χάρτη. Στη δε καταληκτική παράγραφο της τοποθέτησής της, θέτει τη λέξη «δικαίωμα» της τέχνης εντός εισαγωγικών, παραγνωρίζοντας το γεγονός ότι το δικαίωμα αυτό διασφαλίζεται ρητώς από το ΧΘΔΕΕ! Αυτό δεν αποτελεί ένα παρεμφερές ζήτημα. Με τη Συνθήκη της Λισαβώνας, ο Χάρτης για τα Θεμελιώδη Δικαιώματα της ΕΕ αποκτά ισότιμη νομικά αξία όπως οι Συνθήκες,[3] δηλαδή αποτελεί πρωτογενές δίκαιο της ΕΕ που είναι νομικά δεσμευτικός πάνω στους θεσμούς της ΕΕ, αλλά στα κράτη μέλη, και μπορεί να τύχει εφαρμογής ενώπιον του Δικαστηρίου της ΕΕ (ΔΕΕ),[4] όταν το Δίκαιο της ΕΕ διακυβεύεται.[5] Με τα εισαγωγικά γίνεται φανερή η μεροληπτική λογική της Επιτρόπου, με την αντιδεοντολογική παραγνώριση του άρθρου 13 του Χάρτη.

 

2.2 Καταβαράθρωση της ελευθερίας της έκφρασης και ελευθερίας πεποίθησης του καλλιτέχνη

Παραγνωρίζονται χωρίς καμία εξήγηση υποθέσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) στις οποίες η Επίτροπος αναφέρεται, που έχουν συνάφεια, αντιστοιχία με την κυπριακή περίπτωση και οι αρχές των οποίων πρέπει να τύχουν εφαρμογής. Η υπόθεση Vereinigung Bildender Kunstler vs Austria, για παράδειγμα, την οποία και επικαλείται η Επίτροπος, αν εφαρμοστεί στην περίπτωση του Γ. Γαβριήλ, καταλήγει στο αντίθετο από το συμπέρασμα που κατέληξε η Επίτροπος. Μεταφράζω από την απόφαση του ΕΔΔΑ:

«Μεταξύ των έργων που θα παρουσιάζονταν υπήρχε ένας πίνακας με τίτλο ‘Αποκάλυψη’, ο οποίος είχε παραχθεί για την περίσταση από τον αυστριακό ζωγράφο Otto Mühl. Ο πίνακας έδειξε ένα κολάζ διαφόρων δημόσιων προσώπων, όπως η Μητέρα Τερέζα, ο αυστριακός καρδινάλιος Hermann Groer και ο πρώην επικεφαλής του Αυστριακού Κόμματος Ελευθερίας (FPÖ) κ. Jörg Haider, σε σεξουαλικές θέσεις. Ενώ τα γυμνά σώματα αυτών των μορφών ήταν ζωγραφισμένα, τα κεφάλια και τα πρόσωπα απεικονίστηκαν χρησιμοποιώντας φωτογραφίες που τραβήχτηκαν από εφημερίδες. Έγινε απόκρυψή με μαύρο μελάνι στα μάτια μερικών από τα πρόσωπα που απεικονίστηκαν. Ανάμεσα στα πρόσωπα αυτά ήταν ο κ. Meischberger, πρώην γενικός γραμματέας του FPÖ έως το 1995, ο οποίος κατά τη στιγμή των εκδηλώσεων ήταν μέλος της Εθνικής Συνέλευσης. Ο κ. Meischberger φάνηκε να πιέζει πέος του κ. Χάιντερ, ενώ ταυτόχρονα αγγίζει δύο άλλους πολιτικούς του FPÖ και εκσπερματώνει στη Μητέρα Τερέζα.»[6]

Στην  πρόσφατη αυτή υπόθεση, Vereinigung Bildender Kunstler, όπου ο ζωγράφος έθιγε σε βαθμό απείρως πιο μεγάλο όσους ζωγράφιζε από όσο θα μπορούσε να θίξει οποιονδήποτε ο κ. Γαβριήλ με τους πίνακές του, το ΕΔΔΑ αποφάσισε ότι η απόφαση του Αυστριακού Δικαστηρίου να μην επιτρέψει την έκθεση των εν λόγω έργων αποτελούσε παραβίαση της ελευθερίας τη έκφρασης:

«Έχοντας εξισορροπήσει τα προσωπικά συμφέροντα του κ. Meischberger και λαμβάνοντας υπόψη τον καλλιτεχνικό και σατιρικό χαρακτήρα της απεικόνισής του, καθώς και τον αντίκτυπο του επίμαχου μέτρου στην προσφεύγουσα ένωση, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι η απόφαση των αυστριακών δικαστηρίων ήταν δυσανάλογη στον στόχο που επιδιώκει και, ως εκ τούτου, δεν είναι απαραίτητο σε μια δημοκρατική κοινωνία κατά την έννοια του Άρθρου 10 § 2 της Σύμβασης.»

Η Επίτροπος αναφέρεται στην υπόθεση αυτή υιοθετώντας την ως την αυθεντία που θέτει τη βασική αρχή:

«Η ελευθερία της έκφρασης, όπως διασφαλίζεται από τα πιο πάνω προαναφερθέντα άρθρα 19 του Συντάγματος και αρ.10 της ΕΣΔΑ, κρίθηκε από το ΕΔΑΔ (υπόθεση Vereinigung Bildender Kunstler vs Austria ημ. 25/4/17), ότι συνιστά ένα από τα θεμέλια κάθε δημοκρατικής κοινωνίας και είναι όντως μια από τις βασικές προϋποθέσεις για την πρόοδο και την αυτοπραγμάτωση του ατόμου.

‘Με την επιφύλαξη των εν λόγω περιορισμών κρίθηκε ότι αυτή (ελευθερία έκφρασης) δεν εφαρμόζεται μόνο σε πληροφορίες η “ιδέες” που γίνονται ευμενώς αποδέκτες ή θεωρούνται μη προσβλητικές ή ομοιόμορφες ,αλλά επίσης και σε αυτές που προσβάλλουν, που σοκάρουν ή ενοχλούν το Κράτος ή ένα μέρος του πληθυσμού. Αυτά επιβάλλονται από τον πλουραλισμό, τη ανεκτικότητα και τη ευρύτητα πνεύματος χωρίς τις οποίες δεν υπάρχει μια δημοκρατική κοινωνία.’ [Οι υπογραμμίσεις είναι στο κείμενο]»

Κι όμως, η υπόθεση Vereinigung Bildender Kunstler αγνοείται στα τελικά συμπεράσματα της τοποθέτησης της Επιτρόπου. Το ίδιο συμβαίνει και με την υπόθεση του ΕΔΔΑ Κοκκινάκης vs Ελληνικής Δημοκρατίας: Αν μελετηθεί ορθά και τύχει ορθής εφαρμογής στην περίπτωση του κ. Γαβριήλ, είναι ο κ. Γαβριήλ που πρέπει να θεωρείται υποκείμενο προστασίας του δικαιώματος του στην πεποίθηση και θρησκεία, κι όχι οι τρίτοι που η Επίτροπος εσφαλμένα θεωρεί ότι δικαίως θίγονται. Επομένως, οι πίνακες του κ. Γαβριήλ για τον Γρίβα ή τον αρχιεπίσκοπο ουδόλως μπορεί να θεωρηθεί ότι θίγουν σε βαθμό που να απαιτείται ο όποιος περιορισμός. Ακόμα κι αν θεωρηθεί ότι θίγουν στον βαθμό που θίγουν, αυτό προστατεύεται τόσο από το δικαίωμα της ελεύθερης έκφρασης, όσο και από το δικαίωμα πεποίθησης του ιδίου του καλλιτέχνη.

Η επιχειρηματολογία της Επιτρόπου λειτουργεί ως απόπειρα να δικαιολογήσει την επίθεση που δέχεται ο Γιώργος Γαβριήλ, την πειθαρχική δίωξή του, και δικαιολογεί την επιβολή περιορισμών στην προβολή ή καλλιτεχνική δημιουργία. Μια ορθολογιστική μελέτη του δικαίου των θεμελιωδών δικαιωμάτων και των νομικών αυθεντιών οδηγεί στο αντίθετο συμπέρασμα που είναι η προάσπιση της ελευθερίας στην τέχνη και του δικαιώματος του καλλιτέχνη τόσο στην πεποίθηση, όσο και στην ελεύθερη έκφραση. 

 

2.3 Μια τοποθέτηση ανελευθερίας: Επιστροφή στη μεσαιωνική εποχή της βλασφημίας

Η Επίτροπος αρχίζει το πόνημά της προβάλλοντας μια δήλωση που δεν κατονομάζει, ούτε και δίνει την πηγή από όπου την πήρε:

«Νιώθω ελεύθερος να εκφράζομαι χωρίς κανένα όριο. Δεν έχω όρια στη δουλειά μου…». Αυτά είναι τα λόγια ενός προσώπου ο οποίος μέσα από την τέχνη του, παρουσίασε μεταξύ άλλων, Τον Χριστό γυμνό, με κασκόλ ποδοσφαιρικής ομάδας, και πάνω σε μοτοσυκλέτα.

Η Επίτροπος αναφέρεται στη σύγκρουση «δύο μεγάλων αγαθών» και θέτει το ερώτημα ευθύς εξαρχής με τρόπο που αναφέρεται σε «θρησκευτική παράδοση εκατοντάδων χρόνων» που «αντανακλά την πλειοψηφία», παράγοντες που δεν συνάδουν λογικές αμερόληπτης και ισότιμης μεταχείρισης ατόμων και πληθυσμών, ανεξαρτήτων μεγέθους ή ιστορίας:

«Από τις πράξεις και τις δηλώσεις του αναφύεται η σύγκρουση δύο μεγάλων αγαθών, δύο θεμελιωδών δικαιωμάτων: της ελευθερίας της έκφρασης και της θρησκευτικής ελευθερίας, όπως αυτά έχουν ερμηνευθεί κατά καιρούς από την νομολογία και αδιαμφισβήτητα συνδέονται με τα δημόσια/χρηστά ήθη ή αλλιώς την κοινωνική ηθική σε ένα δεδομένο τόπο και χρόνο. Όπως ήταν αναμενόμενο σε μια δημοκρατική κοινωνία όπου υπάρχει ο πλουραλισμός μεν αλλά και η θρησκευτική παράδοση εκατοντάδων χρόνων δε, η οποία αντανακλά στην πλειοψηφία του πληθυσμού, προκάλεσε αντιδράσεις. Αναμφίβολα ενόχλησε πρόσβαλε και σόκαρε μερίδα του πληθυσμού. Είναι αυτό επιτρεπτό στα πλαίσια της ελευθερίας της έκφρασης; Και αν η απάντηση είναι καταφατική, υπάρχουν όρια που δύναται να την περιορίσουν για κάποιο άλλο προστατευόμενο έννομο αγαθό;»

Ενώ όντως υπάρχει σύγκρουση ανάμεσα σε δικαιώματα, αλλά και ανάμεσα σε διαφορετικές ομάδες που μπορεί να επικαλούνται τα ίδια ή/και αλλά δικαιώματα, τα οποία το δικαστήριο καλείται εν τέλει να εξισορροπήσει, το νομικό πλαίσιο με βάση το οποίο θα αναλύσει κάποιος το ζήτημα είναι ευρύτερο από αυτό που παρουσιάζει η Επίτροπος. Η τοποθέτηση της Επιτρόπου αναφέρεται σε σύγκρουση δύο θεμελιωδών αρχών, αλλά όπως ορθά διαπιστώνουν συνταγματολόγοι και δημοσιολόγοι πρόκειται κατ’ ουσία για επαναφορά δια της πλαγίου οδού, χωρίς να αναφέρεται σε αυτό, κι αυτός είναι μια νομική τάξη προηγούμενων αιώνων, της βλασφημίας:

«Το ζήτημα των «βλάσφημων έργων τέχνης» δεν αφορά άμεσα το άρθρο 9 της Σύμβασης και τη θρησκευτική ελευθερία αλλά, περισσότερο, το άρθρο 10, όπως αυτό κατοχυρώνει την ελευθερία της έκφρασης. Αυτό συμβαίνει διότι οι σχετικές αποφάσεις του δικαστηρίου Στρασβούργου σχετίζονται με περιορισμούς της καλλιτεχνικής ελευθερίας. Ωστόσο, οι υποθέσεις αυτές αφορούν ταυτόχρονα και το άρθρο 9 από τη στιγμή που το ΕΔΔΑ τις προσεγγίζει ως περιπτώσεις που υφίσταται σύγκρουση των δύο προαναφερθεισών ελευθεριών.»[7]

Για να ερμηνεύσουμε λοιπόν τη σύγκρουση αυτή ανάμεσα στην ελευθερία έκφρασης, όπως κατοχυρώνεται από το Άρθρο 19 του Συντάγματος της Κυπριακής Δημοκρατίας που είναι σχεδόν ταυτόσημο με το Άρθρο 10 της ΕΣΔΑ (Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου), και για την Θρησκευτική Ελευθερία το Άρθρο 18 του Συντάγματος και το αντίστοιχο Άρθρο 9 της ΕΣΔΑ και το άρθρο 10 του ΧΘΔΕΕ, η τοποθέτηση της Επιτρόπου αναφέρεται σε τέσσερεις υποθέσεις του ΕΔΔΑ.[8] Ωστόσο παραγνωρίζει σημαντικές άλλες υποθέσεις.[9] Αν όλες αυτές μελετηθούν υπό το φως των αρχών του δικαίου των θεμελιωδών δικαιωμάτων, δεν μπορεί να καταλήξει κάποιος στο συμπέρασμα της τοποθέτησης της Επιτρόπου.

Συγκεκριμένα, η Επίτροπος επικαλείται ως αυθεντίες τις υποθέσεις του ΕΔΔΑ, Otto Preminger Institute v Austria 1994 και Muller v Switzerland 1988. Πρόκειται για μια επιλεκτική και σκόπιμη επίκλησή τους, όπου θεωρεί ότι έχουν συνάφεια και αντιστοιχία με τα δεδομένα στην περίπτωση του Γ. Γαβριήλ, για να καταλήξει στο συμπέρασμα που προφανώς εξαρχής ήθελε καταλήξει. Οι δύο υποθέσεις δεν μπορούν να λειτουργήσουν ως αυθεντίες για τους εξής λόγους:

  • Ανήκουν σε μια άλλη εποχή και κατάσταση, εντελώς διαφορετική από τη σημερινή, πριν από την εμφάνιση του ιντερνέτ.
  • Είναι από τις πιο αμφιλεγόμενες αποφάσεις του ΕΔΔΑ,[10] διότι επαναφέρουν τη λογική της Μεσαιωνική βλασφημία από την πίσω πόρτα, ενώ οι πρόσφατες αυθεντίες που την ακολουθούν περιορίζονται μόνο στην προστασία μειονοτικών ή μη κυριάρχων θρησκειών στην Ευρώπη (πχS. v. AUSTRIA), ενώ άλλες αποφάσεις του ΕΔΔΑ δείχνουν να τις έχουν προσπεράσει παντελώς, επιτρέποντας την ελευθερία στην τέχνη και στην έκφραση.
  • Όταν μελετηθούν προσεκτικά οι αποφάσεις αυτές γίνεται κατανοητό ότι εν πάση περιπτώσει τα δεδομένα ως προς συγκεκριμένα γεγονότα τους, καθόλου δεν αντιστοιχούν με τα δεδομένα στην περίπτωση του κ. Γαβριήλ.

Το ΕΔΔΑ στην υπόθεση SEKMADIENIS LTD. v. LITHUANIA[11] αποφάσισε ότι υπάρχει παραβίαση του άρθρου 10 (δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης) της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, όταν επιβλήθηκε πρόστιμο που χρησιμοποιούσε τον Χριστό και την Παρθένο Μαρία για διαφημιστικούς σκοπούς. Η υπόθεση αφορούσε την επιβολή προστίμου σε εταιρεία ενδυμάτων, για επίδειξη στο Βίλνιους και στον ιστότοπό της για διαφημίσεις, τις οποίες Λιθουανικά δικαστήρια θεώρησαν ότι «προσβάλλουν τα δημόσια ήθη». Στις διαφημίσεις χρησιμοποιήθηκαν μοντέλα με υπότιτλους του «Ιησούς» και «Μαρία». Το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι, παρά το γεγονός ότι προκάλεσε καταγγελίες, όπως η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία στη Λιθουανία, οι διαφημίσεις δεν έγιναν με προσβλητικό τρόπο και δεν υποκίνησε μίσος. Ούτε οι εγχώριες αρχές παρείχαν επαρκείς αιτιολογήσεις για τους οποίους τέτοια χρήση θρησκευτικών συμβόλων ήταν αντίθετη με τα δημόσια ήθη. Αναλόγως, οι εγχώριες αρχές δεν είχαν καταφέρει να επιτύχουν «μια δίκαιη ισορροπία» μεταξύ, αφενός, της προστασίας των δημοσίων ηθών και των δικαιωμάτων των θρησκευτικών ανθρώπων και, από την άλλη πλευρά, της αιτούσας εταιρείας δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης.

Αντί αυτής της υπόθεσης, η Επίτροπος επέλεξε ως αυθεντία δύο από τις πιο αμφιλεγόμενες και οπισθοδρομικές αποφάσεις του ΕΔΔΑ στο ζήτημα, την Otto-Preminger 1994 και την ακόμα παλαιότερη, Muller του 1988. Η πρώτη μάλιστα κατακρίθηκε ότι ξαναφέρνει από την πίσω πόρτα τους ευτυχώς καταργημένους νόμους περί βλασφημίας, αυτό το μεσαιωνικό κατάλοιπο που εισάγεται στο ποινικό δίκαιο και υπονομεύει το κράτος δικαίου και τις δημοκρατικές ελευθερίες.[12] Η βλασφημία αποτελεί «μια  φεουδαρχική επιβίωση στο θρησκευόμενο κράτος»,[13] που καταστρατηγεί κάθε έννοια κράτους δικαίου που στηρίζεται στον ορθό λόγο και τη δημοκρατία. Σημαντικοί διεθνείς φορείς, συμπεριλαμβανομένης της Επιτροπής της Βενετίας του Συμβουλίου της Ευρώπης, έχουν εκφράσει την υποστήριξή τους για αποποινικοποίηση σε αυτόν τον τομέα.[14]

Φαίνεται να ενοχλούν κάποιους τα έργα του Γαβριήλ, που παραδόξως έχει και το όνομα του αγγελιαφόρου αρχαγγέλου που φέρνει το μήνυμα, το οποίο ωστόσο καθόλου ευχάριστο μήνυμα για αυτούς και λειτουργεί ως «άγγελος, εξάγγελος» που τους λέει το προφανές. Δείχνει την διαφθορά της εκκλησίας, απεικονίζει ως υποκριτές επισκόπους με χρυσά άμφια με πιο επιτυχημένους από δαύτους να κυκλοφορούν με λιμουζίνες των 200,000 ευρώ. Ο καλλιτέχνης απεικονίζει καυστικά τον αρχιεπίσκοπο με τα χρυσά του άμφια. Επίσης απεικονίζει καυστικά το άγαλμα του Γρίβα, στον οποίο προφανώς ασκεί κριτική  εφόσον αρχηγός της παράνομης ΕΟΚΑ Β που διενέργησε το πραξικόπημα με τη χούντα των Αθηνών οδήγησε με το πραξικόπημα στη ντε φάκτο διχοτόμησης της χώρας, εξ ου και στο πίσω μέρος του πίνακα υπάρχει η σημαία του παράνομου αποσχισμένου κράτους στα κατεχόμενα. Στους πίνακες του η κριτική ασκείται με το σκύλο που κατουρά ή αφοδεύει. Αυτά όμως είναι ανθρώπινα.

Στους πίνακες του καλλιτέχνη ο Χριστός πλέον έχει φύγει από τις εκκλησιές της χλιδής κι έχει καβαλικέψει μοτοσυκλέτες, διαδηλώνει με τους αντιφασίστες, γυρίζει τα γήπεδα, είναι ένας ανάμεσα σε πρόσφυγες στα στρατόπεδα συγκέντρωσης πίσω από συρματόπλεγμα όπως αυτό του Πουρνάρα ή κυκλοφορεί γυμνός ανάμεσά μας. Εξ ου και η πρωτοβουλία που πήρε ο προκαθήμενος της εκκλησίας ως ο μεγαλύτερος ιδιοκτήτης ακινήτων στη χώρα στον ύστερο ε/κ καπιταλισμό, δηλώνοντας μάλιστα «προϊστάμενος του λαού». Αυτά όμως δεν θίγουν τα θεία, αλλά τα ανθρώπινα, τα πολύ (ποταπά) ανθρώπινα, παραφράζοντας τον Νίτσε. Έχει μήπως «ο Θεός ανάγκη εισαγγελέα».[15]

Υπάρχει εξάλλου και το ιστορικό προηγούμενο στη Κύπρο – πριν από περίπου ένα αιώνα η Ιερά Σύνοδος αφόρισε τον επαναστάτη ποιητή Τεύκρο Ανθία, ο οποίος μέχρι το τέλος της ζωής του ήταν εκπαιδευτικός.[16] Όπως και τώρα, ο αρχιερέας της Ορθοδοξίας να μετατρέπεται σε Καϊάφα, πρόεδρο του Μεγάλου Εβραϊκού Συνεδρίου που δίκασε και καταδίκασε σε θάνατο τον Χριστό – όταν  απειλείται η καθεστηκυία τάξη θεριεύει το  τρομακτικό ιερατείο, ξορκίζει και καταριέται με Μεσαιωνικές δίκες.[17] Έχει μήπως «ο Θεός ανάγκη εισαγγελέα»;[18] Δε νομίζω.

Αποτελεί, λοιπόν, σοβαρό ιστορικό νομικό πισωγύρισμα η τοποθέτηση της Επιτρόπου που επιχειρεί να νομιμοποιήσει την πειθαρχική δίωξη από το Υπουργείο Παιδείας.

 

2.4. Ο εργαζόμενος δημόσιος υπάλληλος δεν είναι στο έλεος του εργοδότη:  H αποποίηση του θεσμικού ρόλου στην προάσπιση Δικαιωμάτων

Ίσως το ακόμα πιο επικίνδυνο για τους δημοκρατικούς θεσμούς είναι ότι η Επίτροπος αρνήθηκε να εξετάσει τα δικαιώματα του κ. Γαβριήλ ως εκπαιδευτικού, που πηγάζουν από την η εργασιακή σχέση. Αυτό το ζήτημα δεν είναι μόνο ζήτημα Κυπριακού δικαίου, αλλά αποτελεί ζήτημα που αφορά τον πολιτικό και νομικό μας πολιτισμό. Το γεγονός ότι το Υπουργείο, ως  εργοδότης, διατάζει πειθαρχική έρευνα για έργα ζωγραφικής που ζωγραφίζει στον ελεύθερό του χρόνο ο εκπαιδευτικός, είναι η ουσία της υπόθεσης αυτής διότι η διαδικασία είναι οιωνεί ποινική. Συγκεκριμένα, ο νόμος ορίζει τη διαδικασία εvώπιov της Επιτρoπής ως εξής:

72.-(1) Όταv έρευvα διεξαχθείσα βάσει της παραγράφoυ (β) τoυ άρθρoυ 70 συμπληρωθή και απoκαλυφθή η διάπραξις πειθαρχικoύ αδικήματoς, η αρμoδία αρχή παραπέμπει αμέσως τo ζήτημα εις τηv Επιτρoπήv και απoστέλλει εις αυτήv-

(α) τηv επί της ερεύvης έκθεσιv·

(β) τηv πρoσαφθησoμέvηv κατηγoρίαv υπoγεγραμμέvηv υπό της αρμoδίας αρχής· και

(γ) τα πρoς υπoστήριξιv αυτής απoδεικτικά στoιχεία.

(2) Πειθαρχική διαδικασία εvώπιov της Επιτρoπής άρχεται διά της διατυπώσεως της κατηγoρίας η oπoία εστάλη υπό της αρμoδίας αρχής, ως πρovoείται εv τω εδαφίω (1). Εvτός τoιαύτης πρoθεσμίας oία δυvατόv vα καθoρισθή, μέχρις ότoυ δε η τoιαύτη πρoθεσμία καθoρισθή, εvτός δύo εβδoμάδωv από της ημερoμηvίας της υπ’ αυτής λήψεως της κατηγoρίας, η Επιτρoπή μεριμvά όπως κλήσις πρoς τov περί oυ πρόκειται εκπαιδευτικόv λειτoυργόv, κατά τov καθωρισμέvov τύπov, εκδoθή και επιδoθή εις αυτόv κατά τov καθωρισμέvov τρόπov:

Νoείται ότι μέχρις ότoυ o τύπoς και o τρόπoς επιδόσεως της κλήσεως καθoρισθώσιv, o εv τω Μέρει II τoυ Δευτέρoυ Πίvακoς παρατιθέμεvoς τύπoς κλήσεως δύvαται vα χρησιμoπoιηθή και o εv αυτώ πρovooύμεvoς τρόπoς επιδόσεως δύvαται vα ακoλoυθηθή.

(3) Η ακρόασις της υπoθέσεως εvώπιov της Επιτρoπής διεξάγεται και συμπληρoύται κατά τov καθωρισμέvov τρόπov:

Νoείται ότι μέχρις ότoυ εκδoθώσιv ως πρoς τoύτo Καvovισμoί, εφαρμόζovται oι εv τω Μέρει III τoυ Δευτέρoυ Πίvακoς Καvovισμoί.

(4) Εις πάσαv διαδικασίαv εvώπιov της Επιτρoπής, βάσει τoυ Μέρoυς τoύτoυ τoυ παρόvτoς Νόμoυ, o εκπαιδευτικός λειτoυργός δύvαται vα αvτιπρoσωπευθή διά δικηγόρoυ της εκλoγής αυτoύ.

(5)  Ο εκπαιδευτικός λειτουργός που διώκεται πειθαρχικά δικαιούται να γνωρίζει την εναντίον του υπόθεση.

(6)  Στον εκπαιδευτικό λειτουργό που διώκεται πειθαρχικά παρέχονται αντίγραφα των μαρτυρικών καταθέσεων και οποιωνδήποτε άλλων σχετικών εγγράφων.

(7)  Στον εκπαιδευτικό λειτουργό που διώκεται πειθαρχικά παρέχεται η ευκαιρία να ακουστεί τόσο πριν από τη διαπίστωση της ενοχής όσο και πριν από την επιβολή της ποινής.

Ο υπό κατηγορία εκπαιδευτικός, αντιμετωπίζει συγκεκριμένες κυρώσεις από τυχόν καταδίκη του. Στο νόμο αναφέρονται συγκεκριμένες ποινές:

69.-(1) Αι ακόλoυθoι πειθαρχικαί πoιvαί δυvατόv vα επιβληθώσι δυvάμει τωv διατάξεωv τoυ παρόvτoς Νόμoυ:

(α) επίπληξις·

(β) αυστηρά επίπληξις·

(γ) πειθαρχική μετάθεσις·

(δ) διακoπή ετησίας πρoσαυξήσεως·

(ε) αvαβoλή ετησίας πρoσαυξήσεως·

(στ) χρηματική πoιvή μη υπερβαίvoυσα τας απoλαβάς τριώv μηvώv·

(ζ) υπoβιβασμός εις τηv μισθoδoτικήv κλίμακα·

(η) υπoβιβασμός εις κατωτέραv θέσιv ή βαθμόv·

(θ) αvαγκαστική αφυπηρέτησις· και

(ι) απόλυσις.

(2) Η επίπληξις γίvεται πρoφoρικώς και σημειoύται εις τov πρoσωπικόv φάκελλov τoυ εκπαιδευτικoύ λειτoυργoύ.

(3) Αυστηρά επίπληξις γίvεται εγγράφως, εv δε αvτίγραφov αυτής επιδίδεται εις τov εκπαιδευτικόv λειτoυργόv και έτερov διαβιβάζεται εις τηv Επιτρoπήv.

(4) Διακoπή πρoσαυξήσεως σημαίvει τηv επί ωρισμέvov χρovικόv διάστημα μη πληρωμήv πρoσαυξήσεως η oπoία άλλως θα ωφείλετo, άvευ αλλαγής της ημερoμηvίας πρoσαυξήσεως.

(5) Αvαβoλή πρoσαυξήσεως σημαίvει αvαβoλήv της ημερoμηvίας κατά τηv oπoίαv η πρoσεχής πρoσαύξησις καθίσταται πληρωτέα μετ’ αvτιστoίχωv αvαβoλώv εις επόμεvα έτη.

Η Επίτροπος όχι μόνο δεν εξετάζει το ζήτημα από την οπτική των εργασιακών δικαιωμάτων, αλλά δημοσίως δηλώνει ότι «δεν ξέρει» και το αφήνει «στην κρίση του εργοδότη», αποποιούμενη τον θεσμικό της ρόλο.[19]

Το γεγονός ότι μετά από ένα μήνα, το Υπουργείο Παιδείας στις 25 Σεπτεμβρίου 2020 αποστέλλει γραπτώς και το κατηγορητήριο πειθαρχικής δίωξης του εκπαιδευτικού, αποτελεί μείζον ζήτημα υποτροπής που δείχνει ότι υπάρχει σαφής διάθεση δίωξης. Το κατηγορητήριο αποτελείται από αναχρονιστικές, ιδιαίτερα αυταρχικές πρόνοιες που δε συνάδουν με τις σύγχρονες αντιλήψεις περί δικαιωμάτων  των εργαζομένων. Οι πρόνοιες αυτές θα έπρεπε να είχαν ριζικά τροποποιηθεί περί Δημόσιας Εκπαιδευτικής Υπηρεσίας νόμου πάρα τις τροποποιήσεις του νόμου μέχρι και το 2019.[20] Έτσι κι αλλιώς αυτές ουδέποτε ενεργοποιήθηκαν εναντίον εκπαιδευτικού που είναι εικαστικός καλλιτέχνη για το εικαστικό  του έργο. Διορίστηκε, λοιπόν, ερευνών λειτουργός[21] με βάση το κατηγορητήριο ότι παραβίασε  τα εξής «θεμελιώδη καθήκοντα εκπαιδευτικών λειτουργών»:

48(δ) «vα μη εvεργή ή παραλείπη ή συμπεριφέρηται κατά τρόπov o oπoίoς δυvατόv vα δυσφημήση τηv εκπαιδευτικήv υπηρεσίαv γεvικώς ή τηv θέσιv αυτoύ ειδικώς, ή o oπoίoς δυvατόv vα τείvη εις κλovισμόv της εμπιστoσύvης τoυ κoιvoύ εις τηv εκπαιδευτικήv υπηρεσίαv.»

Και

48(ε) «vα συμπεριφέρηται πρεπόvτως πρoς τoυς αvωτέρoυς και τoυς συvαδέλφoυς αυτoύ και πρoς τo κoιvόv.»

Αξίζει να δούμε όλο το χουντικού τύπου γλωσσάρι που ανήκει σε μια άλλη εποχή και δεν συνάδει με το σύγχρονο δικαιωματικό πλαίσιο, όπως το αναλύω σε αυτό το κείμενο:

         Θεμελιώδη καθήκovτα εκπαιδευτικώv λειτoυργώv

48.-(1) Έκαστoς εκπαιδευτικός λειτoυργός oφείλει-

(α) vα είvαι voμιμόφρωv.

(β) vα εκτελή πιστώς και αvελλιπώς τα καθήκovτα αυτoύ.

(γ) vα εκτελή τας διδoμέvας εvτoλάς και εκδιδoμέvας oδηγίας και vα συμμoρφoύται πρoς αυτάς.

(δ) vα μη εvεργή ή παραλείπη ή συμπεριφέρηται κατά τρόπov o oπoίoς δυvατόv vα δυσφημήση τηv εκπαιδευτικήv υπηρεσίαv γεvικώς ή τηv θέσιv αυτoύ ειδικώς, ή o oπoίoς δυvατόv vα τείvη εις κλovισμόv της εμπιστoσύvης τoυ κoιvoύ εις τηv εκπαιδευτικήv υπηρεσίαv.

(ε) vα συμπεριφέρηται πρεπόvτως πρoς τoυς αvωτέρoυς και τoυς συvαδέλφoυς αυτoύ και πρoς τo κoιvόv.

(2) Τα καθήκovτα εκπαιδευτικoύ λειτoυργoύ είvαι τα συvήθη καθήκovτα της θέσεως αυτoύ και oιαδήπoτε άλλα συvαφή καθήκovτα τα oπoία δυvατόv vα αvατεθώσιv εις αυτόv, ως ήθελε καθoρισθή εις τα σχέδια υπηρεσίας.

Εδώ είναι που αμέσως ενεργοποιούνται οι διάφορες γραμμές νομικής υπεράσπισης και πιθανώς αντεπίθεσή του ως κακόβουλη δίωξη, δημόσια διαπόμπευσή και δυσφήμιση του. Η πρώτη γραμμή υπεράσπισης προσφέρεται από τον ίδιο, τον κατά τ’ άλλα απαρχαιωμένο  νόμο που κατοχυρώνει το δικαίωμα στην «ελευθερία έκφρασης γvώμης»:

«51.-(1) Τηρoυμέvωv τωv διατάξεωv τoυ άρθρου 55, oι εκπαιδευτικoί λειτoυργoί είvαι ελεύθερoι vα εκφράζoυv είτε κατ’ ιδίαv είτε δημόσια με oμιλίες, διαλέξεις, αvακoιvώσεις, μελέτες ή άρθρα τη γvώμη τoυς πάvω σε ζητήματα πoυ αvάγovται στηv επιστήμη, τηv τέχvη και τη θρησκεία ή πάvω σε ζητήματα γεvικoύ εvδιαφέρovτoς.»

Πέραν αυτού ωστόσο, υπάρχει το νομικό καθεστώς με νόμους που υπερισχύουν, εφόσον οι νόμοι αυτοί έχουν αυξημένη ισχύ έναντι των κανονικών νόμων,[22] και σαφώς προστατεύουν τον εκπαιδευτικό ζωγράφο. Το κατηγορητήριο που έχει συναρμολογήσει το Υπουργείο, όχι μόνο παραγνωρίζει, αλλά βρίσκεται σε ευθεία σύγκρουση με δικαιώματα που έχει ως εκπαιδευτικός, πολίτης και εργαζόμενος, που προστατεύονται από το Σύνταγμα, την ΕΣΔΑ, το ΧΘΔΕΕ και τις άλλες συμβάσεις που κατοχυρώνουν τα δικαιώματα των εργαζομένων.

Η Επίτροπος με την τοποθέτησή της έχει ήδη γνωματεύσει, εσφαλμένα κατά τη γνώμη μου, υπέρ του περιορισμού των δικαιωμάτων που πηγάζουν από τον ΧΘΔΕΕ, παραγνωρίζοντας πλήρως τα δικαιώματά του ως εργαζομένου, πέραν των αυθαίρετων ερμηνειών των ατομικών δικαιωμάτων του. Αυτό όμως από μόνο του αυτόματα ενεργοποιεί τη διαδικασία όπου θέτει άμεσα σε εφαρμογή πλέον, πέραν των όποιων ενστάσεων περί δικαιοδοσίας  και αρμοδιότητας, το δίκαιο της ΕΕ σε σχέση με τα δικαιώματα που κατοχυρώνει ο Χάρτης. [23]  

Tο δίκαιο της ΕΕ εφαρμόζεται τόσο σε σχέση με τα ατομικά, όσο σε σχέση με τα εργασιακά του δικαιώματα, εκτός εργασίας αλλά και κατά τη διάρκεια της εργασίας του. Στην περίπτωση του κ. Γαβριήλ, επηρεάζονται τα δικαιώματα του ΧΘΔΕΕ που αναφέρονται πιο πάνω. Τα δικαιώματα αυτά είναι δεσμευτικά προς τα κράτη μέλη. Όσον αφορά στο δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι (άρθρο 12, ΧΘΔΕΕ), το ΔΕΕ έχει αποφασίσει ότι ο ΧΘΔΕΕ είναι δεσμευτικός,[24] παρά το ότι η Συνθήκη για τη Λειτουργία της ΕΕ (ΣΛΕΕ) ρητά αποκλείει αυτά τα δικαιώματα από την αρμοδιότητα να νομοθετήσει για αυτά.[25] Το ίδιο ισχύει και για τα δικαιώματα των άρθρων 10, 11 και 12.

Στο Κυπριακό δίκαιο, επειδή ο Γ. Γαβριήλ είναι καθηγητής δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις του ρυθμίζονται από το Κυπριακό Διοικητικό Δίκαιο,[26] όπου συναντάται με το Συνταγματικό δίκαιο,[27] όσο με τα γενικότερα ανθρώπινα και εργασιακά του δικαιώματα[28] που πηγάζουν από το Ευρωπαϊκό δίκαιο, όπως τις Ευρωπαϊκές οδηγίες ενάντια στις διακρίσεις που έχει εφαρμογή τόσον στον ιδιωτικό, όσο στον δημόσιο τομέα.[29] Επομένως το ερώτημα είναι αν νομιμοποιείται το Υπουργείο να διώξει πειθαρχικά τον κ. Γαβριήλ για καλλιτεχνικές δημιουργίες του που ζωγραφίζει κατά τον ελεύθερό του χρόνο, όταν αυτές προστατεύονται από το δίκαιο της χώρας, της ΕΕ και τις διεθνείς συμβάσεις, όπως ανέλυσα πιο πάνω.

Θεωρώ ότι με το καλλιτεχνικό του έργο δεν υπάρχει κανένα υπόβαθρο ως προς τα γεγονότα  για να θεωρηθεί «δυσφήμιση» της «εκπαιδευτικής υπηρεσίας γεvικώς ή τηv θέσιv αυτoύ ειδικώς» ή « vα τείvη εις κλovισμόv της εμπιστoσύvης τoυ κoιvoύ εις τηv εκπαιδευτικήv υπηρεσίαv». Εντελώς ανυπόστατη και δυσφημιστική για τον ίδιο είναι και η κατηγορία ότι δεν «συμπεριφέρηται πρεπόvτως πρoς τoυς αvωτέρoυς και τoυς συvαδέλφoυς αυτoύ και πρoς τo κoιvόv.» Είναι πρωτοφανές στην Κύπρο να ενεργοποιούνται με την δίωξη αυτή τέτοιες αναχρονιστικές και οπισθοδρομικές πρόνοιες για ένα εκπαιδευτικό, και μάλιστα καταξιωμένο ζωγράφο, τα έργα του οποίου κοσμούν δημόσια κτίρια που δεν υπάρχει αμφιβολία ότι πρόκειται για σκόπιμη πολιτική δίωξη. Είναι ακόμα πιο παράδοξο μάλιστα ότι διώκεται για δραστηριότητα που ασκεί στον ελεύθερό του χρόνο, και έχει αντικείμενο την τέχνη και τη δημιουργία. Από τα γεγονότα συνάγεται ότι υπάρχει σκοπιμότητα, αν όχι κακόβουλη προσπάθεια διαπόμπευσης και φίμωσης. Το Υπουργείο Παιδείας  την απόφαση του για δίωξη του εκπαιδευτικού καλλιτέχνη παραβιάζει περί «ελευθερία έκφρασης γvώμης» το οποίο είναι κατοχυρωμένο  τόσο το άρθρο 55 του ίδιου νόμου και, αλλά και το νομικό καθεστώς των θεμελιωδών δικαιωμάτων που έχω αναλύσει. Εν πάση περιπτώσει, θεωρώ πρόνοιες του νόμου, όπως περιλαμβάνονται στο άρθρο 48 και περιγράφουν τα «θεμελιώδη καθήκovτα εκπαιδευτικώv λειτoυργώv» δίνουν τέτοια διακριτική ευχέρεια στο προνόμιο του εργοδότη που δεν συμβιβάζονται με το σύγχρονο πλαίσιο του δικαίου των δικαιωμάτων και της εργασίας, στο δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα που μπορεί τύχουν αυταρχικής εφαρμογής με τρόπο παραβιάζει συνταγματικών δικαιωμάτων και δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται από την ΕΣΔΑ και το δίκαιο της ΕΕ.

Η δε άρνηση της Επιτρόπου να ασχοληθεί με το εργασιακό πλαίσιο, και η γενικότερη μεροληπτική της τοποθέτηση, την καθιστά πλέον αναρμόδια ως αμερόληπτη και ανεξάρτητη αρχή. Αυτό την καθιστά επίσης αναξιόπιστη για μελλοντικές παρεμβάσεις επί θεμάτων θεμελιωδών δικαιωμάτων.

 

2.5 Διπλή αποποίηση του θεσμικού ρόλου: Δημόσια διαπόμπευση και ρητορική μίσους ενάντια στον εκπαιδευτικό καλλιτέχνη

Η Επίτροπος παραγνωρίζει τον οχετό ύβρεων και ρητορική μίσους που έχει εξαπολυθεί εναντίον του καθηγητή ζωγράφου, ενώ αποποιείται τον θεσμικό της ρόλο ως προασπιστή των δικαιωμάτων του ανθρώπου, όταν δημόσια πρόσωπα όπως ο Υπουργός, ο αρχιεπίσκοπος, πολιτικά πρόσωπα με δημόσιες δηλώσεις τους, αλλά και τα ΜΜΕ με την αναπαραγωγή, διόγκωση και διαστρέβλωση, διαπομπεύουν και κατάφορα παραβιάζουν την νομοθεσία και την ευρωπαϊκή οδηγία σε σχέση με το τεκμήριο της αθωότητας.[30] Είναι σημαντικό ότι γενικά η πανεπιστημιακή κοινότητα υπερασπίστηκε τον εκπαιδευτικό καλλιτέχνη, θεωρώντας ότι η απόφαση του Υπουργείου αποτελεί παράνομη και μη ορθολογιστική επέμβαση στην ελευθερία της έκφρασης, της τέχνης και της ακαδημαϊκής ελευθερίας. Ακούστηκαν επιχειρήματα όμως, έστω από μεμονωμένους πανεπιστημιακούς, που αυθαίρετα και αδικαιολόγητα επιχειρούν να αντιστρέψουν τους πραγματικούς όρους, κατηγορώντας τον καλλιτέχνη για ρητορική μίσους μέσα από τα έργα του.

 

  1. Μια τοποθέτηση εκτός τόπου και χρόνου: Μια νομική αλχημεία φίμωσης και καταβαράθρωσης των δικαιωμάτων

Καταληκτικά, θεωρώ ότι η γνωμάτευση-τοποθέτηση της Επιτρόπου Διοικήσεως επιχειρεί ή έχει ως αποτέλεσμα να νομιμοποιήσει την φίμωση και τη, πειθαρχική δίωξη του εκπαιδευτικού καλλιτέχνη, και ως εκ τούτου αποτελεί πλήγμα για τη δημοκρατία και την ανεξαρτησία των θεσμών που έχουν ως στόχο την προάσπιση των δικαιωμάτων των πολιτών. Η νομική δεν είναι αλχημεία, πόσο μάλλον όταν υπάρχει θεσμικό καθήκον από φορέα να προστατεύσει τα θεμελιώδη δικαιώματα σε μια χώρα που έχει υποστεί τα πάνδεινα από την παραβίασή τους. Υπό αυτή την έννοια, με την τοποθέτησή της, η Επίτροπος θεσμικά αυτοαναιρείται ως επικεφαλής της «Εθνικής Ανεξάρτητης Αρχής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων», εφόσον υπονομεύει αντί να προασπίζεται τα Ανθρώπινα Δικαιώματα.

Όσον αφορά στην ουσία του θέματος, που είναι η πειθαρχική δίωξη του εκπαιδευτικού ζωγράφου από το Υπουργείο Παιδείας, τίθενται τα εξής ερωτήματα:

  • Πώς είναι δυνατόν το υπουργείο να προχωρά με τη δίωξη χωρίς να λαμβάνει υπόψη του το νομικό πλαίσιο που επικαλείται, όπως πρόνοιες του άρθρου 51 του νόμου που κατοχυρώνει το δικαίωμα στην «ελευθερία έκφρασης γνώμης», αλλά και τους νόμους που έχουν αυξημένη ισχύ και υπερισχύουν έναντι των κανονικών νόμων, όπως το Σύνταγμα, το δίκαιο της ΕΕ, τις Διεθνείς Συμβάσεις;
  • Πώς είναι δυνατόν το Υπουργείο να προχωρά με πειθαρχική δίωξη με τη γενική κατακραυγή από την πανεπιστημιακή κοινότητα, και τους ανθρώπους των γραμμάτων και τεχνών για την αδικία που συντελείται;

Η απάντηση είναι η εξής: Είτε πρόκειται περί πλάνης που βασίζεται σε παρερμηνεία των νόμων και των δικαιωμάτων σε μια δημοκρατική κοινωνία, είτε περί σκοπιμότητας και  σκοταδισμού που θολώνει τη κρίση και τον ορθολογισμό. Γι’ αυτό και απαιτείται μια ισχυρή απάντηση από όλες τις δημοκρατικές δυνάμεις, κόντρα στον σκοταδισμό, στην αυθαιρεσία και στον αυταρχισμό των θεσμών εξουσίας στην εκπαίδευση. Τελικά, ενώ υπάρχουν όρια στα δικαιώματα, αν το Υπουργείο Παιδείας συνεχίσει την καταστολή στα δικαιώματα έκφρασης και καλλιτεχνικής δημιουργίας ενάντια στο κ. Γαβριήλ, δεν θα έχουμε καν το δίλημμα που τέθηκε με το μακελειό του Charlie Hebdo, ανάμεσα σε «αυτά μπορούν να λεχθούν» ή υπάρχουν «εκείνα που δε λέγονται»,[31] διότι ήδη θα έχουν σκοτώσει τη δημοκρατία.

 Ασπίδα των πολιτών είναι η δημοκρατία και τα κατοχυρωμένα δικαιώματα που κερδήθηκαν μέσα από αγώνες και αίμα.

 

Δρ. Νίκος Τριμικλινιώτης

Μέλος της Δεξαμενής Νομικής Σκέψης

«Κράτος Δικαίου»

 

[1] Αυτεπάγγελτη Τοποθέτηση Επιτρόπου Διοικήσεως και Προστασίας Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων

Ως Εθνική Ανεξάρτητη Αρχή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αναφορικά με τα Δικαιώματα Έκφρασης και Θρησκευτικής Ελευθερίας, Αρ. Φακ.: ΑΥΤ. 24/2020, Λευκωσία, 18 Σεπτεμβρίου 2020, http://www.ombudsman.gov.cy/ombudsman/ombudsman.nsf/All/7BC886638C8EA640C22585E70040C48B?OpenDocument

[2] Συνέντευξη της Επιτρόπου Διοικήσεως στο κανάλι Άλφα,
https://www.facebook.com/2048453318798856/posts/2609986905978825/

[3] Το άρθρο 6(1) της Συνθήκης της ΕΕ (ΣτΕΕ) το αναφέρει ρητά.

[4] Βλ. Di Federico, G. (ed.)(2011) The EU Charter of Fundamental Rights, From Declaration to Binding Instrument, Springer, London and New York.

[5] Τσέμος, Β. Γ. (επιμ.) (2015) Ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Ερμηνεία κατ’ άρθρο, Νομική βιβλιοθήκη.

[6] Αυτολεξεί από την απόφαση του δικαστηρίου:«Among the works to be shown was a painting entitled “Apocalypse”, which had been produced for the occasion by the Austrian painter Otto Mühl. The painting, measuring 450 cm by 360 cm, showed a collage of various public figures, such as Mother Teresa, the Austrian cardinal Hermann Groer and the former head of the Austrian Freedom Party (FPÖ) Mr Jörg Haider, in sexual positions. While the naked bodies of these figures were painted, the heads and faces were depicted using blown-up photos taken from newspapers. The eyes of some of the persons portrayed were hidden under black bars. Among these persons was Mr Meischberger, a former general secretary of the FPÖ until 1995, who at the time of the events was a member of the National Assembly (Nationalratsabgeordneter), a mandate he held until April 1999. Mr Meischberger was shown gripping the ejaculating penis of Mr Haider while at the same time being touched by two other FPÖ politicians and ejaculating on Mother Teresa.»

[7] Τσακυράκης, Σ. (2014) «δικαίωμα στη σκέψη, στη συνείδηση και στη θρησκευτική ελευθερία’, Κοτσαλής, Λ. Γ. (επιμ.) Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του ανθρώπου & ποινικό δίκαιο, νομική βιβλιοθήκη, σελ. 805-817, σελ. 817

[8] Υπόθεση Vereinigung Bildender Kunstler vs Austria ημ. 25/4/17, Κokkinakis v Greece, Otto Preminger Institute v Austria 1994, Muller v Switzerland 1998.

[9] SEKMADIENIS LTD. v. LITHUANIA (Application no. 69317/14)

[10] Harris, D., O’Boyle, M. & Warbrick (2009) Law of the European Convention of Human Rights, Third edition, Oxford University press, σελ 634. Τσακυράκης, Σ. (2014) «δικαίωμα στη σκέψη, στη συνείδηση και στη θρησκευτική ελευθερία’, Κοτσαλής, Λ. Γ. (επιμ.) Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του ανθρώπου & ποινικό δίκαιο, νομική βιβλιοθήκη, σελ. 805-817, σελ. 817.

[11]Application no. 69317/14

[12] M. Milanovic (2018) «Legitimizing Blasphemy Laws Through the Backdoor: The European Court’s Judgment in E.S. v. Austria», EJIL:Talk!Blog of the European Journal of International Law, October 29, 2018, https://www.ejiltalk.org/legitimizing-blasphemy-laws-through-the-backdoor-the-european-courts-judgment-in-e-s-v-austria/

[13] Δημούλης, Δ.  (2000) «Βλασφημία: μια  φεουδαρχική επιβίωση στο θρησκευόμενο κράτος», Ντάρτβελ, Π., Ντενί, Φ., Δημούλης, Δ. (επιμ.) Δικαίωμα στη Βλασφημία, Μαύρη Λίστα, Αθήνα σελ. 16-45

[14] Αυτή η έκκληση, με τη σειρά της, έγινε δεκτή από νομοθέτες σε πολλά ευρωπαϊκά κράτη: την τελευταία δεκαετία, η Δανία, η Ισλανδία, η Μάλτα, οι Κάτω Χώρες, η Αγγλία, η Ουαλία και η Ιρλανδία, έχουν καταργήσει νόμους που ποινικοποιούν τη βλασφημία ή τη θρησκευτική προσβολή, https://www.justsecurity.org/61642/criminalizing-speech-protect-religious-peace-ecthr-ruling-e-s-v-austria/

[15] Χριστόπουλος, Δ. (2013) «Ο Θεός δεν έχει ανάγκη εισαγγελέα: Εκκλησία, βλασφημία και Χρυσή Αυγή», Χριστόπουλος, Δ. (επιμ) Ο Θεός δεν έχει ανάγκη εισαγγελέα: Εκκλησία, βλασφημία και Χρυσή Αυγή, Νεφέλη.

[16] Trimikliniotis, N. (2019) “Η ιστορική, κοινωνική και λογοτεχνική προσφορά των των Τεύκρου Ανθία και Θεοδόση Πιερίδης, Υπουργείο Παιδείας, Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας, Πρακτικά Επιστημονικής Ημερίδας Τεύκρος Ανθίας – Θοδόσης Πιερίδης: 50 χρόνια από τον θάνατό τους (επιμ. Ομάδα Αναλυτικού Προγράμματος Λογοτεχνίας), Λευκωσία, Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου, 2019, 37-54. Τριμικλινιώτης, Ν. (2016) «Κοινωνιολογία της αμφισβήτησης: ο πολιτικός διανοούμενος Τεύκρος Ανθίας», Σοφοκλέους, Α. (επιμ.) Η Ζωή και το έργο του Τεύκρου Ανθία, εκδόσεις ΙΜΜΕ, Λευκωσία.

[17] Ανθίας, Τ. (1931), Το Πουργατόριο : «Κ’ o Αρχιερεύς χρυσόντυτος, βοά γεγωνυία τη φωνή [..]»

[18] Χριστόπουλος, Δ. (2013) «Ο Θεός δεν έχει ανάγκη εισαγγελέα: Εκκλησία, βλασφημία και Χρυσή Αυγή», Χριστόπουλος, Δ. (επιμ) Ο Θεός δεν έχει ανάγκη εισαγγελέα: Εκκλησία, βλασφημία και Χρυσή Αυγή, Νεφέλη.

[19] Συνέντευξη στο κανάλι Άλφα,
https://www.facebook.com/2048453318798856/posts/2609986905978825/

[20]Οι περί Δημόσιας Εκπαιδευτικής Υπηρεσίας νόμοι, 10/1969, http://www.cylaw.org/nomoi/enop/non-ind/1969_1_10/full.html

[21] Με βάση το άρθρο 70(β) του περί Δημόσιας Εκπαιδευτικής Υπηρεσίας νόμου.

[22] Σύνταγμα, Άρθρο 169.3  «Συνθήκαι, συμβάσεις και συμφωνίαι συνομολογούμεναι συμφώνως ταις ειρημέναις διατάξεσι του παρόντος άρθρου έχουσιν από της δημοσιεύσεως αυτών εις την επίσημον εφημερίδα της Δημοκρατίας ηυξημένην ισχύν έναντι οιουδήποτε ημεδαπού νόμου, υπό τον όρον ότι αι τοιαύται συνθήκαι, συμβάσεις και συμφωνίαι εφαρμόζονται αντιστοίχως και υπό του αντισυμβαλλομένου.»

[23] Barnard, C. (2013) EU Εmployment Law, Fouth Edition, Oxford University Press, σελ. 38-33.

[24] Barnard, C. (2013) EU employment Law, Fouth Edition, Oxford University Press, σελ. 30 και 705-723.

[25] Υπόθεση 260/89 ERT 1991 I-2925. Για σχολιασμό βλ. Barnard, C. (2012) EU Employment Law, Fourth Edition, Oxford University Press.

[26] Παρασκευά, Κ. (2017) Κυπριακό Διοικητικό Δίκαιο, Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα.

[27] Λοΐζου, Α. Ν. (2000) Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας, Λευκωσία. Παρασκευά, Κ. (2016) Κυπριακό Συνταγματικό Δίκαιο, Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα.

[28] Trimikliniotis, N., Demetriou, C. (2020) “Dismissal Protection in Cyprus”, Bernd Waas and Guus Heerma van Voss (ed.)  Restatement of Labour Law in Europe, Volume III Dismissal Protection, Hart Publishing and Bloomsbury Publishing, Oxford, Portland and Oregon. 6

[29] Demetriou, C. ‘Report on measures to combat discrimination Directives 2000/43/EC and 2000/78/EC’, Cyprus Country report 2015, State of affairs up to 1 January 2018, drafted for the European Network of Legal Experts in the Non-discrimination field on the grounds of race or ethnic origin, age, disability, religion or belief and sexual orientation.

[30] Ο περί Ποινικής Δικονομίας Νόμος, Κεφ. 155, άρθρο 8 και Ευρωπαϊκή Οδηγία 2016/343.

[31] Χριστόπουλος, Δ. (επιμ.)(2015) «Αυτά μπορούν να λεχθούν» ή υπάρχουν «εκείνα που δε λέγονται», Βιβλιόραμα.

Δρ. Νίκος Τριμικλινιώτης

Ο Δρ. Νίκος Τριμικλινιώτης είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας στη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας. Είναι επικεφαλής της ομάδας εμπειρογνωμόνων για τα θεμελιώδη δικαιώματα στη Κύπρο για τον Οργανισμό της ΕΕ για τα θεμελιώδη δικαιώματα. Εκπαιδεύτηκε και εργάστηκε ως δικηγόρος (barrister) και είναι μέλος των ευρωπαϊκών δικτύων εμπειρογνωμόνων για την Μετανάστευση και το Άσυλο (Odysseus network), την Ένταξη, την Ιθαγένεια και το Εργατικό δίκαιο. Έχει μελετήσει θέματα όπως το κράτος, τη μετανάστευση και άσυλο, θεμελιώδη δικαιώματα, κοινωνικό φύλο, ρατσισμό και διακρίσεις, συγκρούσεις/συμφιλίωση, συνταγματικά, ιθαγένεια, ψηφιακότητες και εργασιακά ζητήματα και δίκαιο.

One thought on “Η σκοταδιστική δίκη του Υπουργείου Παιδείας, μια διάτρητη γνωμάτευση και η νομική αλχημεία: Η ανάγκη για δημοκρατική αντίσταση στη μεσαιωνική αυθαιρεσία”

  1. Το διάβασα μέχρι τέλους παρότι μακροσκελές. Το κείμενο τεκμηριώνει πλήρως αυτά που προσωπικά νοιώθω και πιστεύω. Ευχαριστώ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *