• 'Εκαστος έχει το δικαίωμα ελευθερίας του λόγου και της καθ' οιονδήποτε τρόπον εκφράσεως - Η ελευθερια της εκφρασης είναι το θεμέλιο όλων των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, πηγή ανθρωπισμού και η μητέρα της αλήθειας

Ελευθερία έκφρασης

Η αναδημοσίευση των σκίτσων του Προφήτη Μουχάμετ από το Γαλλικό περιοδικό Charlie Hebdo  προκάλεσε τον έντονο θυμό της Μουσουλμανικής κοινής γνώμης και την αντίδραση της θρησκευτικής κοινότητας. Η δημοσίευση, πρόσβαλλε και κλόνιζε τους Ιερούς Μουσουλμανικούς κανόνες και άφηνε υπονοούμενα ότι ο Μωάμεθ συνδέεται με τρομοκρατικά κτυπήματα. Η εφημερίδα ισχυριζόταν το δικαίωμα στην ελευθερία έκφρασης και σάτιρας ενώ σε αντιδιαστολή η Μουσουλμανική κοινότητα ισχυριζόταν ότι υπέστη προσβολή και χλευασμό των θείων. Ως αποτέλεσμα το 2015, ένοπλοι Ισλαμιστές επιτέθηκαν στα γραφεία του περιοδικού Charlie Hebdo και 12 άτομα έχασαν τη ζωή τους.

Στην Γαλλία σε άλλη υπόθεση[1] μια έφηβος μαθήτρια ηλικίας μόλις 16 χρονών από τον λογαριασμό της στο Instagram άσκησε σκληρή κριτική εναντίων του Ισλάμ και γενικότερα ως αθεΐστρια απόρριπτε όλες τις θρησκείες. Πιο συγκεκριμένα, ανέφερε «Απεχθάνομαι τις θρησκείες, το κοράνι εκφράζει μια θρησκεία μίσους, υπάρχει μόνο μίσος, το Ισλάμ είναι σκατά». Οι θέσεις και οι απόψεις της μαθήτριας για κάποιους ήταν ακραίες, προσβλητικές και υποτιμητικές. Αυτή υπέρ αρκετές να την θέσουν σε κίνδυνο να δέχεται  απειλητικά μηνύματα για τη ζωή της και να τεθεί υπό την φρούρηση του κράτους.

Αν και οι περί βλασφημίας νόμοι έχουν αποποινικοποιηθεί[2] ακόμη και στα θεοκρατικά κράτη όπως είναι η Κύπρος, εντούτοις, προκαλεί εντύπωση πως μια βλάσφημη κριτική ή μια σάτιρα μπορεί να επιφέρει μεγάλες εντάσεις, θάνατο, τρομοκρατικά κτυπήματα. Η νομική επιστήμη δεν ρυθμίζει «δικαίωμα στη βλασφημία». Ωστόσο, το δικαίωμα στην αποδοκιμασία των θείων ή το δικαίωμα άσκησης κριτικής και έκφρασης απαρέσκειας για κάποια θρησκευτική ιδεολογία εξετάζεται από το άρθρο 10 της ΕΣΔΑ το οποίο αναφέρει ότι: «1. Έκαστος έχει το δικαίωμα ελευθερίας του λόγου και της καθ’ οιονδήποτε τρόπον εκφράσεως. Το δικαίωμα τούτο περιλαμβάνει την ελευθερίαν της γνώμης, της λήψεως και μεταδόσεως πληροφοριών και ιδεών άνευ επεμβάσεως οιασδήποτε δημοσίας αρχής και ανεξαρτήτως συνόρων..» Ο όρος έκφραση έχει διευρυνθεί αρκετά από το ΕΔΑΔ και συμπεριλαμβάνει και την σατιρική έκφραση.[3]

Μια λεπτή γραμμή διαχωρίζει την βλασφημία από τον θρησκευτικό μισαλλόδοξο λόγο. Βλασφημία είναι η δυσφήμιση, προσβολή και έκφραση απαρέσκειας προς μια θρησκεία και η αποδοκιμασία της θρησκευτικής ιδεολογίας. Ωστόσο, δεν πρόκειται για τον μισαλλόδοξο θρησκευτικό λόγο[4] (Hate Speech). Ο θρησκευτικός μισαλλόδοξος λόγος σε αντίθεση με την σάτιρα  και την βλασφημία δεν προστατεύεται από το άρθρο 10 της ΕΣΔΑ. Το ποινικό αδίκημα του μισαλλόδοξου λόγου δεν στοχεύει την ιδεολογία αλλά, τα άτομα μιας θρησκευτικής ομάδας[5]. Συνεπώς διακρίνεται η πρόθεση του ΕΔΑΔ να προστατεύσει μια θρησκευτική ομάδα αλλά όχι την ιδεολογία της ομάδας. Πρόκειται για «την πρόθεση ενθάρρυνσης του διαλόγου και αναγκαιότητας ύπαρξης αντίλογου επί των θρησκευτικών πεποιθήσεων ως έκφανση της ευρύτητας πνεύματος σε ένα συστήματος ανοχής που επιδιώκεται να εγκαθιδρυθεί και αντικατοπτρίζει το δημοκρατικό κράτος».  Τίθεται το ερώτημα κατά πόσο μπορούν να τεθούν ποινικά όρια στο δικαίωμα της ελευθερίας της έκφρασης του Κύπριου δασκάλου που κλόνισε το Παγκύπριο αν λάβουμε ως δεδομένο ότι τα σκίτσα του προσβάλουν, υβρίζουν ή αναθεωρούν τις Ιερές γραφές και τα θρησκευτικά στερεότυπα της Κύπρου.

 Η απάντηση είναι αρνητική, παρόλο που το δικαίωμα της ελευθερίας έκφρασης περιορίζεται και κατά συνέπεια δεν αναγνωρίζεται ως απόλυτο δικαίωμα. Το θεμιτό του περιορισμού της ελευθερίας έκφρασης, εξετάζεται διαμέσου «του ελέγχου των τριών σταδίων» (the three part test). Για να αναγνωρισθεί ο περιορισμός ως θεμιτός πρέπει να προβλέπεται από μια ισχύουσα ρητά διατυπωμένη πηγή δικαίου[6] και να εξυπηρετεί ένα ρητά προβλεπόμενο κρατικό συμφέρον. Συνεπώς, ακόμη και όταν υπάρχει εθνικός νόμος που να περιορίζει το δικαίωμα της ελευθερίας έκφρασης ο οποίος εξυπηρετεί πχ το συμφέρον της ηθικής εντούτοις μια επιβολή ποινικής κύρωσης δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί αναλογική και αναγκαία για το δημοκρατικό κράτος[7].

Το ΕΔΑΔ τηρεί μια ευνοϊκή προστασία της καρικατούρας, της γελοιογραφίας και γενικότερα της σάτιρας και μια καθημερινή εφαρμογή ενός «ασύλου» των σκιτσογράφων μιας και η γελοιογραφία όσο περισσότερο γελοιοποιεί και υπερβαίνει το μέτρο τόσο πιο πολύ προστατεύεται[8].Το ΕΔΑΔ προστατεύει τον ανοικτό διάλογο, την ελεύθερη μετάδοση απόψεων και την ακραία κριτική. Υπό την επιφύλαξη του άρθρου 10(2) της ΕΣΔΑ, η ελευθερία έκφρασης δεν αφορά μόνο την «πληροφορία» και την «ιδέα» που γίνεται ευχάριστα αποδεκτή, μη προσβλητική ή και αδιάφορη αλλά επεκτείνετε και στις εκφράσεις που προσβάλλουν, σοκάρουν ή ενοχλούν.[9] Συνεπώς η ελευθερία έκφρασης δεν είναι μόνο άρρηκτα συνδεδεμένη με την θεωρία της δημοκρατικής κοινωνίας και τις λοιπές ελευθερίες του ατόμου αλλά και με τον πλουραλισμό, την ανοχή και την ευρύτητα πνεύματος. Η ποινικοποίηση της βλασφημίας επιπλέον επιφέρει αποθαρρυντική επίδραση[10] (Chıllıng Effect) επί του δικαιώματος της ελευθερίας έκφρασης και για αυτό κυρίως τον λόγο διαφαίνεται και μια τάση αποποινικοποίησης του μέχρι πρότινος ποινικού αδικήματος και προστασία της σάτιρας.

 

Στέλλα Μαλά

Μέλος Δ.Ν.Σ. «Κράτος Δικαίου»

 

[1]  ‘Υπόθεση Μιλά: Στη Γαλλία Ξέσπασε Ιερός Πόλεμος Για Μία Βλασφημία’ (Έθνος, 2020)

[2] ‘Blasphemy Laws in Europe’ (Europarl.europa.eu, 2020) accessed 13 March 2020. Βλ. Ιωάννης Ιγγλεζάκης, Η ποινικοποίηση της βλασφημίας και των θρησκευτικών προσβολών ως παραβίαση της ελευθερίας της έκφρασης στην Ευρώπη: Εξετάζοντας την αναγκαιότητα ή μη της ποινικοποίησης της βλασφημίας και την επίδρασή της στο δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης (Law Spot, 2017). ‘Στην Αποποινικοποίηση Της Βλασφημίας Προχωράει Το Υπουργείο Δικαιοσύνης «Με Στόχο Την Πλήρη Κατοχύρωση Της Ελευθερίας Της Έκφρασης»’ (Law Spot 2016) .

[3] Vereinigung Bildender Künstler v. Austria Appl. No. (ΕΔΑΔ, 25 Ιανουαρίου 2007).

[4] Ο Περί της Καταπολέμησης Ορισμένων Μορφών και Εκδηλώσεων Ρατσισμού και Ξενοφοβίας μέσω του Ποινικού Δικαίου Νόμος του 2011 (134(I)/2011) Βλ. Απόφαση-Πλαίσιο (EC) 2008/913/ΔΕΥ ΑΠΌΦΑΣΗΠΛΑΊΣΙΟ για την καταπολέμηση ορισμένων μορφών και εκδηλώσεων ρατσισμού και ξενοφοβίας μέσω του ποινικού δικαίου [2008] Συμβούλιο της ΕΕ. Σύσταση (ΕC) R (97) 20 Σύσταση της Επιτροπής των Υπουργών προς τα κράτη μέλη σχετικά με το “Hate Speech”, [1997] Επιτροπή Υπουργών. Σύμβαση (EC) ETS No.185 Σύμβαση για το Κυβερνοέγκλημα [2001] Βουδαπέστη.

[5] Στέλλα Μαλά, ‘ «Το Δικαίωμα στη Βλασφημία», Ο Θρησκευτικός Μισαλλόδοξος Λόγος και τα Ποινικά Όρια της Ελευθερίας Έκφρασης.’ (2020), Ένθα Εργαλεία Μελέτης.

[6] Gawęda v. Poland Appl. No.26229/95 (ΕΔΑΔ 14 Μαρτίου 2002). The Sunday Times v. the United Kingdom.

[7]  Długołęcki v. Poland Appl. Νo. 23806/03 (ΕΔΑΔ, 24 Φεβρουαρίου 2009 και τελική 24 Μαΐου 2009). Tolstoy Miloslavsky v. the United Kingdom Appl. No. 35573/97 (ΕΔΑΔ, 13 Ιουλίου 1995).

[8] Phılıppe Jougleux, ‘Η σάτιρα και η δυσφήμιση στο Ελληνικό και Κυπριακό αστικό δίκαιο’, Ελευθερία Έκφρασης Δημοσιογράφων και Σκιτσογράφων. Προστασία και περιορισμοί του δικαιώματος στο ελληνικό και κυπριακό δίκαιο (1η εκδ., Εκδόσεις Σάκκουλα 2016).

[9] Handyside v. the United Kingdom  Appl. No. 5493/72 (ΕΔΑΔ, 7 Δεκεμβρίου 1976).

[10] Στέλλα Μαλά, ‘Η Θεωρία Της Αποθαρρυντικής Επίδρασης («Chilling Effect»)’ (2018) Τομ. 1 (9), Ένθα Εργαλεία Μελέτης

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *