• 'Εκαστος έχει το δικαίωμα ελευθερίας του λόγου και της καθ' οιονδήποτε τρόπον εκφράσεως - Η ελευθερια της εκφρασης είναι το θεμέλιο όλων των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, πηγή ανθρωπισμού και η μητέρα της αλήθειας

Η ιθαγένεια στο σφυρί ΙΙ: Απειλή για το κράτος δίκαιου, της δημοκρατίας και της Ευρωπαϊκής πολιτότητας Μέρος Δεύτερο

Μέρος Δεύτερο

Μια παγκόσμια διαδικασία εμπορευματοποίησης της ιθαγένειας με ιδιαίτερα Κυπριακά χαρακτηριστικά

Του Νίκου Τριμικλινιώτη,

Εμπειρογνώμονας για θέματα ιθαγένειας το Δίκτυο Global Citizenship Observatory (GLOBALCIT)

Εισαγωγή

Στο πρώτο μέρος, «Χουντικές πρακτικές, συγκάλυψη διαφθοράς και το δικαίωμα στη πληροφόρηση, έθεσα ακροθιγώς τους λόγους που επιβάλλουν τον άμεσο τερματισμό του προγράμματος πώλησης χρυσών διαβατήριων. Επικεντρώθηκα στη απόπειρα συγκάλυψης που παραβιάζει τη βασική αρχή της προστασίας των whistleblower και του δικαιώματος στη πληροφόρηση.

Στο παρόν άρθρο το δεύτερο μέρος, εξετάζω τη διαδικασία εμπορευματοποίησης της ιθαγένειας, τη γραμμή υπεράσπισης και τις αντινομίες της από τη κυβέρνηση.

 

 

Η παγκόσμια διαδικασία εμπορευματοποίησης της ιθαγένειας και το κυπριακό μόρφωμα

 

Η αγοραπωλησία ιθαγένειας είναι μια διαδικασία εμπορευματοποίησης της ιθαγένειας, ένα παγκόσμιο φαινόμενο που ξεπερνά ασφαλώς το κυπριακό μόρφωμα. Toζήτημα αυτό απασχολεί εδώ και χρόνια τους μελετητές της ιθαγένεια και της ιδιότητας του πολίτη τα τελευταία χρόνιατουλάχιστον εδώ και δύο δεκαετίες το ζήτημα των χρυσών βιζών και διαβατήριων που «επενδυτές» αγοράζουν με το ρευστό τους. Μάλιστα, στη έκθεση για την Κύπρο συζητώ το ζήτημα.

 

Η γραμμή υπεράσπισης του Κυπριακού προγράμματος και οι αντινομίες της

 

Μπορεί εύλογα να θεωρηθεί, ακόμα και για κριτικά σκεπτόμενος, ότι τη σημερινή εποχή του ύστερου καπιταλισμού, την εποχή της εμπορευματοποίησης των πάντων, η ιθαγένεια φαίνεται να μετατρέπεται απλώς σε ακόμα ένα «κανονικό» προϊόν που πωλείται και αγοράζεται στην αγορά των κρατών, όπως τις σημαίες ευκαιρίας των πλοίων. Εξάλλου, αναλύσεις πολλών νομικών, συχνάθιασώτες των προγραμμάτων αυτών, συγκρίνουν το νόημα της «εθνικότητας/ιθαγένειας» του πλοίου με αυτή την ιθαγένεια των φυσικών προσώπων.

 

Περίπου σε αυτό το μοτίβο κινείται η βασική γραμμή υπεράσπισης των κυβερνώντων και των απολογητών τους με το επιχείρημα, «ουδέν μεμπτό»: «Πουλούμε ιθαγένεια, κυριαρχία έχουμε, τί το κακό;» Αποδέχονται ότι οφείλουν να ελέγχουν να μη γίνεται του ξέπλυμα βρώμικου χρήματος, δηλαδή απότοκων παρανόμων συναλλαγών ή φοροδιαφυγήςκαι αυτό λένε γίνεται μέσα από το λογιστικό «due diligence». Είναι λοιπόν για τους απολογητές του συστήματος απλώς θέμα βελτίωσης και τήρησης των διαδικασιών. Επομένως, ηυπεράσπιση τους είναι ότι  το πρόγραμμα δούλεψε και πρόσφερε στη Κυπριακή οικονομία και είναι απλώς θέμα βελτίωσης κάποιων αδυναμιών και κενών στη εφαρμογή.

 

Περνάνε μάλιστα και στην αντεπίθεση: Υπήρξε ισχυρίζονται σημαντικός πυλώνας της οικονομίας, δια στόματος Νουρή,που επέτρεψε «μεγαλεπήβολα  έργα εξαιτίας ακριβώς του προγράμματος πολιτογραφήσεων, όπως κουραστικά επαναλαμβάνουν. Δεν είναι λένε «καζίνο-καπιταλισμός» διότι η χώρας μας, λένε, αναπτύσσεται στη βάση μακροπρόθεσμου σχεδίου που θέλει την Κύπρο «Σιγκαπούρη της Ευρώπης». Κι έτσι βιώνουμε ένα «νέο οικονομικό θαύμα» που συντελείται μπροστά στα μάτια, μετά και τη «διάσωση της οικονομίας» μετά τη κατάρρευση του 2013.

 

Το αφήγημα της «επιτυχούς διαχείρισης» της τραπεζικής κρίσης μετά το κούρεμα από την Κυβέρνηση Αναστασιάδη ως «σωτήρια» πολιτική το έχουν κεφαλαιοποιήσει στο έπακρο οι κυβερνώντες με τη βοήθεια των υποτελών ΜΜΕ, που δε διστάζουν να το επαναλαμβάνουν με κάθε ευκαιρία: «Δώσαμε το αναγκαίο οξυγόνο» (υπουργός οικονομικών, Κων/νος Πετρίδης). Έτσι δήθεν «έκτισε αντοχές» η οικονομία, λόγω της «επιτυχούς οικονομικής διαχείρισης» των δημοσίων οικονομικών μετά το 2013, για να στηρίξει τις επιχειρήσεις μετά τη πανδημική κρίση.

 

Μόνη παραδοχή είναι για ορισμένα παρεμφερή και επουσιώδη «λάθη και αστοχίες» για τα υπερβολικά findersfees που κυμαίνονται λένε γύρω στα 20% μέχρι το 30% της τιμής πώλησης του διαβατηρίου. Με αυτό τον τρόποκανονικοποιείται το «μπίζνες, μίζες και διαφθορά», παρά ντροπιαστικά δημοσιεύματα διεθνώς, ιδίως αφότου άρχισε σειρά δημοσιεύσεων με τον τίτλο «The Cyprus Papers» από το κανάλι Al Jazeera.

 

Το κανάλι Al Jazeera κατηγορείται για σκανδαλοθηρικό στυλ,και αλλότρια «αντεθνικά» κίνητρα. Ωστόσο, έχει κάνει σοβαρή ερευνητική δημοσιογραφία με εύστοχη κριτική πουαποκαλύπτει με συγκεκριμένα παραδείγματα την σαπίλα στη καρδιά του προγράμματος. Το δε διαφημιστικό σποτάκι του θα μπορούσε κάλλιστα να ήταν μια από τις δεκάδες διαφημίσεις των διαφόρων εταιριών μεσαζόντων:

«Με αιτούντες από περισσότερα από 70 έθνη, καθένας από τους οποίους απαιτείται να πραγματοποιήσει μια επένδυση 2 εκατομμυρίων ευρώ (περίπου 2,5 εκατομμύρια δολάρια) για να πληροί τις προϋποθέσεις, το σχέδιο «χρυσού διαβατηρίου» της Κύπρου αποκαλύπτει πώς η ιθαγένεια ενός μικρού έθνους-κράτους της ΕΕ έχει γίνει εμπόρευμα για τους διεθνοποιημένους μεγιστάνες».

 

Ας δούμε τί λέει μια από τις δεκάδες διαφημίσεις εταιρείας στο διαδίκτυο που πουλά Κυπριακά ακίνητα και διαβατήρια:

«Ελκυστικές επενδύσεις σε ακίνητα στην Κύπρο που πληρούν τις προϋποθέσεις για προγράμματα διαμονής και ιθαγένειας στην Κύπρο. Ασφαλής κατάσταση μόνιμης διαμονής σε 2 μήνες με Αγορά ακινήτου 300.000 € ή Κυπριακή ιθαγένεια σε 6 μήνες όταν επενδύετε από 2.000.000 €. Η Κύπρος είναι αναμφίβολα ένας από τους καλύτερους προορισμούς που πρέπει να λάβετε υπόψη. Όλα τα κορυφαία ακίνητά μας διατίθενται σε ανταγωνιστικές τιμές της αγοράς, έχουν εξαιρετική αναμενόμενη απόδοση επένδυσης (ROI) και ικανοποιητική δυνατότητα εισοδήματος από ενοίκια. Οι επενδυτές μπορούν να αγοράσουν πολλά ακίνητα για να καλύψουν την απαιτούμενη αξία επένδυσης σε ακίνητα. Επικοινωνήστε μαζί μας για να κανονίσετε την προβολή ενός ακινήτου.»

Η ίδια διαφήμιση θέτει μάλιστα τα πλεονεκτήματα της επένδυσης στη Κύπρο, με υπότιτλο

«Ιθαγένεια Κύπρου από επενδύσεις σε ακίνητα»:

Διαβατήριο σε 180 ημέρες από την ημερομηνία υποβολής
Ζήστε, εργαστείτε και σπουδάστε οπουδήποτε στην ΕΕ
Ελάχιστη περίοδος επένδυσης – 5 έτη
Ταξίδια χωρίς βίζα σε περισσότερες από 170 χώρες
Παγκόσμια εμβέλεια
Απλή διαδικασία χωρίς να απαιτείται παραμονή

 

Η κυβερνητική υπεράσπιση και αντεπίθεση στις καταγγελίες του Al Jazeera είναι ότι οι αποδέκτες της ιθαγένειας δεν είναι εγκληματίες αλλά απλά «πολιτικά εκτεθειμένα πρόσωπα» κι ότι, επί της αρχής, ορθά έγινε το πρόγραμμα που βοήθησε και βοηθά στην ανάκαμψη της οικονομίας. Επί της ουσίας, η υπεράσπιση που προσφέρεται είναι η εξής: «μαγκιά μας που πωλούμε διαβατήρια μας» – «οι κριτικές που γίνονται είναι γιατί μας ζηλεύουν». Αυτά δε πείθουν κανένα – ούτε καν τους πιο αφελείς ιθαγενείς στους οποίους απευθύνονται.

 

Στη πραγματικότητας δεν είναι καθόλου απλή και «νορμάλ» υπόθεση να θεωρούμε ότι η ιθαγένεια, και ειδικά η ιδιότητα του πολίτη της ΕΕ μπορεί να πωλείται και να αγοράζεται ως στο παζάρι στο όλο παιγνίδι στην εμπορευματοποίησης. Ίσως από τους πιο επιφανείς εμπειρογνώμονες για το δίκαιο της ιθαγένειας στον Αγγλόφωνο νομικό κόσμο, ο LaurieFransman, εξηγεί τις δύο διαστάσεις της πολιτογράφησης: η ιθαγένεια/υπηκοότητα/εθνικότητα (nationality) αναφέρεται στη διεθνή πτυχή της έννοιας και ρυθμίζεται από διεθνές δίκαιο, ενώ η ιδιότητα του πολίτη ή πολιτότητα (citizenship) αναφέρεται στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του εντός ενός κράτους.

 

Η όλη κατάσταση περιπλέκεται με τους υβριδικούς οργανισμούς που είναι παράλληλα διακρατικοί, αλλά μορφές υπερκρατικών δομών, μια από τις πιο προωθημένες είναι η ΕΕ, όπου παράγει την υπερκρατική Ενωσιακή πολιτότητα.Ενώ εξ αρχής το στάτους του πολίτης της ΕΕ που παραχωρείται ως συμπλήρωμα, όχι προς αντικατάσταση της εθνικής ιθαγένειας θεωρήθηκε ως «προορισμένο για να έχει θεμελιώδες χαρακτήρα», αυτό δεν έγινε επαρκώς κατανοητό, ούτε και σταθμίστηκε όπως θα έπρεπε. Περιείχε δε έντονα στοιχεία αντιφάσεων λόγω του υβριδικού, ατελούς και νεωτερικού χαρακτήρα, αλλά κυρίως διότι ενσωματώνει τις ευρύτερες αντιφάσεις της Ευρωπαϊκής διαδικασίες ολοκλήρωσης και συσσωμάτωσής.  

Όπως επισημαίνουν σχολιαστές, υπήρξε ανεπαρκής κατανόηση για τους περιορισμούς και την οριοθεσία(boundedness) της ιδιότητας του πολίτη της ΕΕ, την πολιτική δομή της ΕΕ και τους περιορισμούς που αυτό ρεαλιστικά επιβάλλει στην σημασία της ιδιότητας του πολίτη της ΕΕ. Η ιδιότητας του πολίτη της ΕΕ δε πρέπει να δημιουργεί προβλήματα μέσα από περιπλοκές διαδικασίες ελέγχου για εφαρμογή του, αν θα έχει νόημα σε ένα ήδη περίπλοκο σύνολο ίσων δικαιωμάτων για όλους τους πολίτες της Ένωσης σε όλη την ΕΕ. Η ουσία του στάτους του πολίτη της ΕΕ έγκειται στην δυνατότητά της να επιτρέπει στους κατόχους του καθεστώτος να απολαμβάνουν (σχεδόν) πλήρη συμμετοχή στα κράτη μέλη των οποίων δεν έχουν ιθαγένεια.

 

Εντούτοις, το νέο τούτο Ευρωπαϊκό καθεστώς του πολίτη ως συμπλήρωμα της εθνικής ιθαγένειας, όχι μόνο δεν αναιρεί τις βασικές αρχές της έννοιας, αλλά μάλλον τις ενισχύει, ακριβώς να δώσει νόημα ως εποικοδόμημα στο οποίο η Ενωσιακήπολιτότητα θα οικοδομηθεί.  Αυτό δεν είναι μόνο ιδεολογικό φαινόμενο του Ευρωπαϊκού προζέκτ που ολοφάνερα πλέον «παραπαίει», όπως ο Χάμπερμας παραστατικά επισημαίνει,αλλά παράγει δομές, θεσμούς και υλικά αποτελέσματα.

 

Από το 2011 ο Fransman εύλογα αμφισβητεί ευθέως τη νομιμότητα των προγραμμάτων ιθαγένειας έναντι επένδυσης στη βάση της παλιάς υπόθεση Nottebohm του 1955 (αυτή που επικαλείται και η Κομισιόν το 2019 στην έκθεση της). Το επίμαχο ζήτημα στην υπόθεση αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα στο Λιχτενστάιν και τη Γουατεμάλα ήταν αν υπήρχε «γνήσια σύνδεση ή δεσμός» (Genuine connection) ανάμεσα στο άτομα και τη χώρα που παραχωρεί ιθαγένεια. Το ίδιο το Διεθνές Δικαστήριο εξέτασε «τη πρακτική των κρατών» ως εμπειρικό ζήτημα που κρίνεται από τα συγκεκριμένα δεδομένα:

«[Για να υπάρχει πρέπει] να αποτελεί τη νομική έκφραση ότι το άτομο είναι στην πραγματικότητα πιο στενά συνδεδεμένο με τον πληθυσμό του κράτους που απονέμει την ιθαγένεια/υπηκοότητα σε σχέση με οποιοδήποτε άλλο κράτος».

 

Ενώ μαίνεται ο ανταγωνισμός ανάμεσα στα διάφορα μικρο-κράτη ή περιφερειακά της ΕΕ για φθηνότερη παροχή της ιθαγένειας ως οδό για την πολυπόθητη Ευρωπαϊκή υπηκοότητα/ιδιότητα του πολίτη, αξίζει να έχουμε υπόψη τις (μικρές) χώρες, συμπεριλαμβανομένων και αυτών πέραν της ΕΕ, που εγκατέλειψαν τα δικά τους προγράμματα παροχής ιθαγένειας έναντι αμοιβής. Μετά την 11 Σεπτεμβρίου 2001, τα μικρά κράτη της Καραϊβικής που είναι γνωστά ως φορολογικοί παράδεισοι  και για το ξέπλυμα βρώμικου χρήματος, Γρενάδα και το Belize. Η δε Ιρλανδία το εγκατέλειψε επίσης. Ο δε Καναδάς επέβαλε βίζα για τις χώρες όπως ο η Δομινικανή Δημοκρατία και η Γρανάδα ενόσω εφάρμοζε το πρόγραμμα επενδύσεων έναντι ιθαγένειας.

 

Η συνέχιση τέτοιων προγραμμάτων εντός της ΕΕ, υπονομεύει στα θεμέλια ενός πυλώνα που χαρακτηρίζεται «θεμελιακός»στις Συνθήκες της ΕΕ, αλλά το περιεχόμενο ουσιαστικώνδικαιωμάτων: την ελεύθερη διακίνηση που συνοδεύεται με δικαιώματα πολιτών, όταν τα δικαιώματα αυτά έχουν ήδη πληγεί βαθύτατα, μετά την κρίση με τη πανδημία. Θα επιστρέψω για αυτό το μείζον ζήτημα στο τελευταίου μου άρθρο. Στο επόμενο θα εστιάσω στο Κυπριακό μόρφωμα.

 

Δρ. Νίκος Τριμικλινιώτης

Συνδρομητής στη Δ.Ξ.Ν.Σ.

«Κράτος Δικαίου»

Δρ. Νίκος Τριμικλινιώτης

Ο Δρ. Νίκος Τριμικλινιώτης είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας στη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας. Είναι επικεφαλής της ομάδας εμπειρογνωμόνων για τα θεμελιώδη δικαιώματα στη Κύπρο για τον Οργανισμό της ΕΕ για τα θεμελιώδη δικαιώματα. Εκπαιδεύτηκε και εργάστηκε ως δικηγόρος (barrister) και είναι μέλος των ευρωπαϊκών δικτύων εμπειρογνωμόνων για την Μετανάστευση και το Άσυλο (Odysseus network), την Ένταξη, την Ιθαγένεια και το Εργατικό δίκαιο. Έχει μελετήσει θέματα όπως το κράτος, τη μετανάστευση και άσυλο, θεμελιώδη δικαιώματα, κοινωνικό φύλο, ρατσισμό και διακρίσεις, συγκρούσεις/συμφιλίωση, συνταγματικά, ιθαγένεια, ψηφιακότητες και εργασιακά ζητήματα και δίκαιο.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *