• 'Εκαστος έχει το δικαίωμα ελευθερίας του λόγου και της καθ' οιονδήποτε τρόπον εκφράσεως - Η ελευθερια της εκφρασης είναι το θεμέλιο όλων των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, πηγή ανθρωπισμού και η μητέρα της αλήθειας

Το κράτος δικαίου και η πρόκληση των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ευρώπη και την Κύπρο: Το μείζον ζήτημα μετά την πανδημία

Η πανδημική έξαρση της COVID-19 και τα θεμελιώδη δικαιώματα

Ο  Οργανισμός για τα Θεμελιώδη Δικαιώματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (FRA) δημοσίευσε την Έκθεση για τα Θεμελιώδη Δικαιώματα 2020, όπου καταγράφει τις σημαντικές εξελίξεις στο τομέα των δικαιωμάτων.[i] Πρόκειται για μα πανευρωπαϊκή έκθεσης που καταδεικνύει τη κατάσταση το δικαιωμάτων στην Ένωση στο κατώφλι του 2020 και αποτελεί πολύτιμο  εργαλείο για να σκεφτούμε τα δικαιώματα μας την εποχή μετά την πανδημία του Κορωνοϊού.

Δεν είναι τυχαίο  που η έκθεση αυτή ξεκινά με την υπογράμμιση ότι η πανδημική έξαρση της COVID-19 φέρνει στο προσκήνιο τη σπουδαιότητα της ισχυρής προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Κι αυτό διότι δεν νοείται δημοκρατία κράτος δικαίου χωρίς ένα ισχυρό μηχανισμό που να διασφαλίζει την εφαρμογή των δικαιωμάτων.  Ο FRA τονίζει τα εξής: «Η αυξανόμενη μισαλλοδοξία και οι επιθέσεις κατά των θεμελιωδών δικαιωμάτων συνεχίζουν να υπονομεύουν την αξιοσημείωτη πρόοδο που έχει σημειωθεί μέχρι στιγμής, σύμφωνα με τα πορίσματα της έκθεσης για τα θεμελιώδη δικαιώματα του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το έτος 2020. Καθώς η Ευρώπη αρχίζει να ανακάμπτει από την επιδημική κρίση της COVID-19, σημειώνεται όξυνση των υφιστάμενων ανισοτήτων και των απειλών στην κοινωνική συνοχή».[ii]

Εδώ είναι που πλέον δεν υφίσταται ο διαχωρισμός ή όπως εσφαλμένα αντιπαρατίθεντο τα πολιτικά δικαιώματα ενάντια  στα κοινωνικά-οικονομικά δικαιώματα. Όπως επίσης και οι όποιες αντιπαραθέσεις από μια προβληματική λογική «προτεραιοποίησης» που ήθελε να εφαρμοστούν πρώτα τα πολιτικά δικαιώματα και μετά, αν υπάρχουν χρήματα, να ακολουθήσουν τα οικονομικά-κοινωνικά δικαιώματα καθώς και τα δικαιώματα της επόμενης γενιάς, όπως λέγονται τα πολιτιστικά και περιβαλλοντικά δικαιώματα. Το αποτέλεσμα ήταν τα τελευταία να εξοβελίζονται για το ασαφές μέλλον και παίρνουν μόνο διακηρυκτικό χαρακτήρα. Αυτή η λογική έχει καταρρεύσει με την πανδημία που συσχέτισε με πρωτόγνωρο τρόπο πλέον το πολιτικό με το οικονομικό-κοινωνικό και το περιβαλλοντικό ζήτημα, ως προς τα αίτια της παρούσας κρίσης, αλλά και ως προς τις εναλλακτικές προοπτικές για την επίλυση των πολλαπλών κρίσεων που η πανδημία ανέδειξε. Όπως τονίζει ο διευθυντής του FRA Michael O’ Flaherty: «Η πανδημική έξαρση της νόσου COVID-19 είχε και θα συνεχίσει να έχει βαθύ αντίκτυπο ως προς τα θεμελιώδη δικαιώματα όλων των ανθρώπων σε ολόκληρη την ΕΕ. Οι συνεχιζόμενες ανισότητες, τα φαινόμενα εκφοβισμού και οι προκαταλήψεις ενδεχομένως σημειώσουν ανοδική τάση». Επίσης αναφέρει: «Οι κυβερνήσεις πρέπει να διασφαλίσουν τον σχεδιασμό στη «νέα κανονικότητα» για να οδηγηθούμε σε μια δίκαιη και ισότιμη κοινωνία στην οποία θα γίνεται σεβαστή η αξιοπρέπεια κάθε ατόμου με τη διασφάλιση ότι κανένας δεν μένει στο περιθώριο.»

Δέκα χρόνια από τη θέσπιση του Χάρτη για τα Θεμελιώδη Δικαιώματα

Όπως αναφέρει στην εισαγωγή της η έκθεση: «Ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι νομικά δεσμευτική εδώ και χρόνια. Σε επίπεδο ΕΕ, έχει αποκτήσει ορατότητα και πυροδότησε ένα νέα κουλτούρα θεμελιωδών δικαιωμάτων. Σε εθνικό επίπεδο ωστόσο, η ευαισθητοποίηση και η χρήση του Χάρτη είναι περιορισμένη. Τα δικαστήρια χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο τον Χάρτη, δείχνοντας το επιπτώσεις αυτού του σύγχρονου μέσου. Αλλά η χρήση του από τις κυβερνήσεις και τα κοινοβούλια παραμένουν χαμηλά επίπεδα. Για παράδειγμα, ελάχιστες  ενδείξεις υπάρχουν για συστηματικό έλεγχο της εθνικής νομοθεσίας που μεταφέρει το Ευρωπαϊκό κεκτημένο στην εθνική νομοθεσία με τρόπο που είναι συμβατός με το Χάρτη.

 Το Συμβούλιο της ΕΕ κάλεσε τα κράτη μέλη να ανταλλάσσουν τακτικά τις εμπειρίες τους με τον Χάρτη και ενισχύουν τους σχετικούς εθνικούς φορείς. Ωστόσο, δεν είναι εύκολο εντοπιστεί ακριβώς πότε ο Χάρτης ισχύει σε εθνικό επίπεδο. Αυτό αποτελεί βασικό εμπόδιο για την πληρέστερη χρήση του. Η ελλιπής επίγνωση της προστιθέμενης αξίας σε σύγκριση με προϋπάρχουσες και μακροχρόνιες νομικές πηγές αποτελεί άλλο σοβαρό εμπόδιο. Επαγγελματίες νομικοί που κατανοούν το Χάρτη και αυτός μπορεί να εφαρμοστεί σε εθνικό και περιφερειακό / τοπικό επίπεδό μπορούν να βοηθήσουν στη διεύρυνση της χρήσης του και τη βελτίωση της εφαρμογής του. Απαραίτητη είναι η πιο εξειδικευμένη κατάρτιση εθνικών φορέων σχετικά με τη χρήση του Χάρτη». Λίγα βιβλία υπάρχουν στα ελληνικά που να πραγματεύονται το ζήτημα της εφαρμογής του Χάρτη. Για τη Κύπρο δεν υπάρχει ακόμα ένα επιστημονικό σύγγραμμα. Εξ ου και η σημασία των ετήσιων εκθέσεων του Οργανισμού για τα Θεμελιώδη Δικαιώματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Σημειώνουμε ότι στην επιτροπή προετοιμασίας του Χάρτη για τα Θεμελιώδη δικαιώματα εκ μέρους της Κυπριακής Βουλής συμμετείχαν οι Βουλευτές Ελένη Μαύρου και Παναγιώτης Δημητρίου.

Η Κατάσταση των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων στην Κύπρο

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η Κυπριακή Έκθεση[iii] που είναι η συνεισφορά μας στην έκθεση δημοσιεύτηκε χωριστά, της οποίας τα βασικά ευρήματα  που μεταφράσαμε συνοψίζονται ως εξής:

Σύνοψη  της Κυπριακής Έκθεσης

Ζητήματα στο θεσμικό τοπίο των θεμελιωδών δικαιωμάτων

Η Αρχή Ισότητας και Αρχή κατά ρου Ρατσισμού και των Διακρίσεων  είναι ουσιαστικά ανενεργές και η πρόσβαση σε δικαστικές διαδικασίες εμποδίζεται από διάφορα εμπόδια, με αποτέλεσμα να υπάρχει περιορισμένη χρήση του διαθέσιμου πλαισίου θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ

Η χρήση του Χάρτη σε εθνικό επίπεδο είναι περιορισμένη και περιορίζεται κυρίως σε δικαστικές διαδικασίες. Η πλειονότητα των περιπτώσεων στις οποίες αναφέρεται ο Χάρτης περιλαμβάνει διατήρηση δεδομένων και ισχυρισμούς από υπόπτους σε ποινικές διαδικασίες να ακυρώσουν την πρόσβαση της αστυνομίας σε διατηρούμενα δεδομένα που τους εμπλέκουν σε σοβαρό έγκλημα.

Ισότητα και απαγόρευση των διακρίσεων

Ένα νέο νομοσχέδιο που ρυθμίζει την αλλαγή ταυτότητας φύλου αναμένεται να εγκριθεί πριν από το τέλος του 2019. Ταυτόχρονα, ο Γενικός Εισαγγελέας εμφανίζεται απρόθυμος να διώξει ομοφοβική ρητορική μίσους από θρησκευτικούς ηγέτες, προκαλώντας ανησυχίες στην κοινότητα των ΛΟΑΤΚΙ

Ρατσισμός, ξενοφοβία και ένταξη των Ρομά

Οι εισαγγελικές αρχές δεν δραστηριοποιούνται στον εντοπισμό φυλετικών κινήτρων σε εγκλήματα και δεν υπάρχει σύστημα για τον εντοπισμό και την αντιμετώπιση του θεσμικού ρατσισμού. Η απόφαση πλαίσιο για τον ρατσισμό και την ξενοφοβία δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ από την έκδοσή της το 2011, καθώς οι διώξεις μπορούν να κινηθούν μόνο από τον Γενικό Εισαγγελέα.

Δεν υπάρχουν μέτρα και καμία στρατηγική για την ένταξη των Ρομά.

Άσυλο και μετανάστευση

Δεν υπάρχει ολοκληρωμένο σχέδιο για την αντιμετώπιση ζητημάτων που αντιμετωπίζουν τα παιδιά κατά τη μετάβαση προς την ηλικία της πλειοψηφίας. Καθώς ο αριθμός των ασυνόδευτων παιδιών αυξάνεται, οι αρχές εξετάζουν μέτρα για την αντιμετώπιση των κενών και των αναγκών μέσω της αξιοποίησης της εμπειρογνωμοσύνης των ΜΚΟ.

Προστασία δεδομένων και ψηφιακή κοινωνία

Το Αρχή Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων προσέλαβε λειτουργούς προκειμένου να αντιμετωπίσει τον αυξημένο φόρτο εργασίας ως αποτέλεσμα του GDPR. Δεν υπάρχουν πρωτοβουλίες για τα Big Data ή το Διαδίκτυο των πραγμάτων. Ο εθνικός νόμος για τη διατήρηση δεδομένων εξακολουθεί να ισχύει και οι αποφάσεις του Δικαστηρίου εξακολουθούν να αποφασίζουν σχετικά με τη συμμόρφωσή του με τον Χάρτη και τη νομολογία του ΔΕΕ.

Δικαιώματα του παιδιού

Στη Βουλή συζητείται νομοσχέδιο το οποίο προτίθεται θα μεταφέρει την Οδηγία 2016/2020 σχετικά με τις δικονομικές εγγυήσεις για τα παιδιά που είναι ύποπτοι ή κατηγορούμενοι στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών  σχετικά με τις διαδικαστικές διασφαλίσεις για τα παιδιά, αλλά λόγω του μεγέθους και της πολυπλοκότητάς του αναμένεται ότι δεν θα οριστικοποιηθεί σύντομα.

Στα σχολεία εκτελούνται  σχέδια έργων για την ασφάλεια στο Διαδίκτυο.

Πρόσβαση στη δικαιοσύνη, συμπεριλαμβανομένων των θυμάτων του εγκλήματος

Δεν υπάρχουν πρωτοβουλίες σχετικά με την εφαρμογή της Οδηγίας για τα θύματα. Βρίσκονται σε εξέλιξη δύο νομοσχέδια για την αντιμετώπιση της βίας που βασίζεται στο φύλο: ένα νομοσχέδιο για καταδίωξη και ένα νομοσχέδιο που αποσκοπεί στην ευθυγράμμιση της εθνικής νομοθεσίας με τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης.

Σύμβαση για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία

Ορισμένα μέτρα έχουν εγκριθεί το 2019 στο πλαίσιο ενός εθνικού σχεδίου δράσης για την εφαρμογή της CRPD. Επί του παρόντος συζητείται νομοσχέδιο για την ειδική εκπαίδευση μεταξύ των ενδιαφερομένων. Ο συντονιστικός μηχανισμός για την παρακολούθηση της εφαρμογής της CRPD παραμένει σε λειτουργία από το 2013

Δρ. Νίκος Τριμικλινιώτης

Συνδρομητής στη Δ.Ξ.Ν.Σ.

«Κράτος Δικαίου»

[i]Fundamental Rights of the European Union (2020) Fundamental Rights Report 2020,  https://fra.europa.eu/en/publication/2020/fundamental-rights-report-2020#TabPubOverview0

[ii] Fundamental Rights of the European Union (2020) Η πανδημική έξαρση της COVID-19 φέρνει στο προσκήνιο τη σπουδαιότητα της ισχυρής προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων, Δελτίο Τύπου του FRA, Βιέννη, 11 Ιουνίου 2020.

[iii] Nicos Trimikliniotis and Corina Demetriou (2020) Franet National contribution to the Fundamental Rights Report 2020 Cyprus, https://fra.europa.eu/sites/default/files/fra_uploads/cyprus-frr2020_en.pdf

Δρ. Νίκος Τριμικλινιώτης

Ο Δρ. Νίκος Τριμικλινιώτης είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας στη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας. Είναι επικεφαλής της ομάδας εμπειρογνωμόνων για τα θεμελιώδη δικαιώματα στη Κύπρο για τον Οργανισμό της ΕΕ για τα θεμελιώδη δικαιώματα. Εκπαιδεύτηκε και εργάστηκε ως δικηγόρος (barrister) και είναι μέλος των ευρωπαϊκών δικτύων εμπειρογνωμόνων για την Μετανάστευση και το Άσυλο (Odysseus network), την Ένταξη, την Ιθαγένεια και το Εργατικό δίκαιο. Έχει μελετήσει θέματα όπως το κράτος, τη μετανάστευση και άσυλο, θεμελιώδη δικαιώματα, κοινωνικό φύλο, ρατσισμό και διακρίσεις, συγκρούσεις/συμφιλίωση, συνταγματικά, ιθαγένεια, ψηφιακότητες και εργασιακά ζητήματα και δίκαιο.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *