• 'Εκαστος έχει το δικαίωμα ελευθερίας του λόγου και της καθ' οιονδήποτε τρόπον εκφράσεως - Η ελευθερια της εκφρασης είναι το θεμέλιο όλων των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, πηγή ανθρωπισμού και η μητέρα της αλήθειας

Δικαιοσύνη και δίκες εξ αποστάσεως

  1. ΤΟ ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΟ:

 

Όσο τετριμμένο και εάν ακούγεται, κάθε κρίση δίδει έναυσμα για βελτίωση. Εναπόκειται στον επηρεαζόμενο να την εκμεταλλευθεί με τέτοιο τρόπο ώστε να την μετατρέψει σε ευκαιρία για «μεταμόρφωση».

 

Μία τέτοια κρίση είναι και η πρόσφατη εμπειρία με τον γνωστό σε όλους πλέον κορωνοϊό, η οποία ανέδειξε θεσμικά και δομικά προβλήματα στην λειτουργία της απονομής της Δικαιοσύνης στην Κύπρο.

 

  1. ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ:

 

Ίσως το σημαντικότερο ζήτημα που εγείρεται, κατά την άποψή μου, είναι το θέμα της «δίκαιης δίκης», η οποία ως όρος περικλείει πολλαπλές εκφάνσεις ως έχει νομολογηθεί κατ᾽ επανάληψη. Για σκοπούς του παρόντος περιορίζομαι στις εξής:

 

            (i)         Σοβαρές καθυστερήσεις στην απονομή της δικαιοσύνης· και,

            (ii)        Δημόσια ακροαματική διαδικασία.

 

Η πανδημία επέφερε καίριο πλήγμα σε αμφότερα: οι υποθέσεις, αφ᾽ ενός μεν, καθυστερούν και «κλωτσούνται» παρακάτω (αναρωτώμαι δε τί θα γίνει από τον Σεπτέμβριο, όταν όλες οι υποθέσεις που τώρα αναβάλλονται, θα ξεπροβάλουν ως βουνό ενώπιόν μας)· αφ᾽ ετέρου δε, διεκπεραιώνονται, σχεδόν συστηματικά, «κεκλεισμένων των θυρών» τόσο στην ποινική όσο και στην αστική δικαιοδοσία, αφού λόγω των οδηγιών των υγειονομικών υπηρεσιών, περιορίζεται δραστικά ο αριθμός των προσώπων που δύνανται να εισέλθουν στην δικαστική αίθουσα. Μέχρι πρότινος δε, απαγορευόταν πλήρως η είσοδος σε πέραν από συγκεκριμένο αριθμό ατόμων χωρίς, κατά την γνώμη μου, νομικό έρεισμα.

 

Όλοι παρακολουθούμε τις τελευταίες μέρες την φλέγουσα συζήτηση αναφορικά με τον εκσυγχρονισμό των δομών της δικαιοσύνης. Διάβασα με ιδιαίτερο ενδιαφέρον εισηγήσεις και τοποθετήσεις πολλών εκλεκτών συναδέλφων, τόσο αναφορικά με την τεχνολογική αναβάθμιση [1], όσο και αναφορικά με τον έλεγχο και κριτική των δικαστικών αποφάσεων [2], με τις οποίες (εισηγήσεις) εν πολλοίς συμφωνώ. Προσθέτω, λοιπόν, με την σειρά μου και εγώ, το δικό μου «λιθαράκι», παλινδρομών στον «υπέρτατο νόμο», το Σύνταγμα, που φαίνεται να έχει κάπου παραγκωνιστεί από την όλη συζήτηση. Πολλά μπορούν να γραφούν. Θα περιοριστώ όμως στα πιο κάτω σημεία:

 

  1. Ο ΝΟΜΟΣ:

 

Το άρθρο 30 του Συντάγματος, μεταξύ άλλων, προνοεί:

«2. Έκαστος, κατά την διάγνωσιν των αστικών αυτού δικαιωμάτων και υποχρεώσεων ή οιασδήποτε κατ’ αυτού ποινικής κατηγορίας, δικαιούται ανεπηρεάστου, δημοσίας ακροαματικής διαδικασίας εντός ευλόγου χρόνου, ενώπιον ανεξαρτήτου, αμερολήπτου και αρμοδίου δικαστηρίου ιδρυομένου διά νόμου.

Αι αποφάσεις των δικαστηρίων δέον να είναι ητιολογημέναι και ν’ απαγγέλλωνται εν δημοσία συνεδριάσει, πλην όμως ο τύπος και το κοινόν δύνανται ν’ αποκλεισθώσιν εξ ολοκλήρου ή μέρους της δίκης τη αποφάσει του δικαστηρίου, οσάκις απαιτή τούτο το συμφέρον της ασφαλείας της Δημοκρατίας ή της συνταγματικής τάξεως ή της δημοσίας τάξεως ή της δημοσίας ασφαλείας ή των δημοσίων ηθών ή το συμφέρον των ανηλίκων ή η προστασία της ιδιωτικής ζωής των διαδίκων ή υπό ειδικάς συνθήκας, καθ’ ας κατά την κρίσιν του δικαστηρίου η δημοσιότης θα ηδύνατο να επηρεάσει δυσμενώς το συμφέρον της δικαιοσύνης.»

 

Το άρθρο 6 της ΕΣΔΑ, μεταξύ άλλων, προνοεί:

 

«1. Παν πρόσωπον έχει δικαίωμα όπως η υπόθεσίς του δικασθή δικαίως, δημοσία και εντός λογικής προθεσμίας υπό ανεξαρτήτου και αμερολήπτου δικαστηρίου, (…) Η απόφασις δέον να εκδοθή δημοσία, η είσοδος όμως εις την αίθουσαν των συνεδριάσεων δύναται να απαγορευθή εις τον τύπον και το κοινόν καθ’ όλην ή μέρος της διαρκείας της δίκης προς το συμφέρον της ηθικής, της δημοσίας τάξεως ή της εθνικής ασφαλείας εν δημοκρατική κοινωνία, όταν τούτο ενδείκνυται υπό των συμφερόντων των ανηλίκων ή της ιδιωτικής ζωής των διαδίκων, ή εν τω κρινομένω υπό του Δικαστηρίου ως απολύτως αναγκαίου μέτρου, όταν υπό ειδικάς συνθήκας η δημοσιότης θα ηδύνατο να παραβλάψη τα συμφέροντα της δικαιοσύνης.»

 

Σε σχέση με τα πιο πάνω, υπάρχει πλήθος νομολογίας του Ανωτάτου Δικαστηρίου και δεν χρειάζεται να γίνει εκτενής αναφορά. Η δίκη διεξάγεται δημόσια, για πολύ καλούς αλλά και ευνόητους λόγους.

 

  1. Η ΕΙΣΗΓΗΣΗ:

 

Ως προελέχθη, ο όρος «δίκαιη δίκη» περικλείει πολλαπλές εκφάνσεις. Μεταξύ άλλων, περιλαμβάνονται η αμεροληψία, το κράτος δικαίου – κοινή αντιμετώπιση ομοίων περιπτώσεων, η ταχύτητα, η ποιότητα, η δημόσια δίκη. Τα τελευταία 3, δυστυχώς διολισθαίνουν.

 

Οι εισηγήσεις για χρήση της τεχνολογίας, ώστε να εκδικάζονται υποθέσεις εξ´ αποστάσεως, («τηλεδίκες») είναι ευπρόσδεκτες. Φτάνει να διασφαλίζονται τα υπό του Συντάγματος οριζόμενα περί «δημοσίας» και ανοικτής διαδικασίας. Ούτε το Σύνταγμα, ούτε η ΕΣΔΑ επιτρέπουν τον περιορισμό του δικαιώματος αυτού κατ᾽ επίκληση της «δημόσιας υγείας», παρότι στον περιορισμό άλλων δικαιωμάτων γίνεται σαφής αναφορά για το κατά πόσον είναι δυνατόν να γίνει επίκληση του λόγου αυτού.

 

Πολύ χρήσιμη καθοδήγηση μπορεί να αντληθεί από την πρακτική που ακολουθείται στην Αγγλία. Οι ακροάσεις και άλλες διαδικασίες μεταδίδονται σε live streaming και ο καθένος μπορεί ανά πάσα στιγμή να συνδεθεί στην μετάδοση και να παρακολουθήσει τα τεκταινόμενα. Αυτό γίνεται τόσο στο Ανώτατο Δικαστήριο (Supreme Court) όσο και στο Εφετείο (Court of Appeal). Μάλιστα, όχι μόνο υπάρχει απευθείας μετάδοση, αλλά και οπτικοακουστική αποθήκευση των ακροάσεων που έχουν διεκπεραιωθεί, ώστε ο ενδιαφερόμενος να μπορεί να δει και να ακούσει τα επιχειρήματα που αναπτύχθηκαν στην κάθε υπόθεση και οδήγησαν στην διαμόρφωση της δικαστικής κρίσης σε κάθε απόφαση. Το σύστημα δε είναι τόσο εξελιγμένο, ώστε σε περίπτωση που δεν είναι δυνατή η ζωντανή μετάδοση, ο οποιοσδήποτε μπορεί να επικοινωνήσει ηλεκτρονικά με τον clerk ώστε αυτός να τον συνδέσει με την διαδικασία.

 

Προσπάθεια εκσυγχρονισμού έγινε ήδη προ δεκαετίας με την τροποποίηση του άρθρου 36Α του Κεφ. 9. Εξαιρετική και πλήρως εμπεριστατωμένη ανάλυση περί του θέματος, μπορεί κανείς να βρει στην απόφαση μειοψηφίας του Κακουργιοδικείου Λευκωσίας στην Γεν. Εισαγγ. της Δημοκρατίας ν Δράκος κ.α. Η τροποποιημένη όμως πρόνοια, κατά κανόνα, δεν αξιοποιείται παρότι στον σύγχρονο κόσμο θα έπρεπε να είναι πολύτιμο εργαλείο στο οπλοστάσιο των δικαστηρίων. Εξ´ όσων είμαι σε θέση να γνωρίζω, η μόνη περίπτωση που ενεκρίθη αίτημα για λήψη μαρτυρίας μέσω εικονοτηλεδιάσκεψης είναι η προαναφερθείσα του Κακουργιοδικείου Λευκωσίας. Ενώ έχουν γίνει και άλλες προσπάθειες, αυτές κατά κανόνα απορρίπτονται από τα Δικαστήρια [3].

 

Δεν χρειάζονται χρονοβόρες και δαπανηρές διαδικασίες. Μόνο να σκεφτεί κανείς ότι, άμα τη κηρύξει της πανδημίας, το κοινοβούλιο της Μεγ. Βρετανίας επιδεικνύοντας αστραπαία αντανακλαστικά, νομοθέτησε με την Coronavirus Act 2020 την διεξαγωγή δημόσιων τηλε-ακροάσεων, ποινικών και αστικών, ακόμα και στο High Court.

 

Θα ήταν ίσως ουτοπικό να γίνει εισήγηση για live streaming στα Επαρχιακά Δικαστήρια της Κύπρου. Ίσως και αστείο. Και ο νοών νοείτο… Αλλά τουλάχιστον σε ότι αφορά στο Ανώτατο Δικαστήριο, θα έπρεπε αυτά να είχαν υλοποιηθεί προ πολλού. Είτε οι ακροάσεις γίνονται με φυσική είτε με ηλεκτρονική παρουσία, να μπορεί ο καθένας να συνδέεται και να παρακολουθεί. Τι μας εμποδίζει από την εφαρμογή ενός τόσο απλού μέτρου; Δυστυχώς, ο τεχνολογικός αναλφαβητισμός και η επιμονή σε ένα σύστημα που δεν εξυπηρετεί πλέον. Αρκεί να σκεφτεί κανείς ότι εν έτει 2020 εξακολουθούμε να κολλούμε «ππούλια»…

 

  1. ΤΟ ΕΠΙΜΕΤΡΟ

 

Η τεχνολογία παρέχει λύσεις για όλα. Φτάνει να υπάρχει η θέληση. Με απλές πρακτικές, χωρίς ιδιαίτερο κόστος, μπορεί να επιτευχθεί η επιτάχυνση της διαδικασίας απονομής δικαιοσύνης και η διασφάλιση της δίκαιης δίκης με την δημόσια ακρόαση.

 

Έτσι θα διασφαλιστεί η τόνωση του αισθήματος του «Κράτους Δικαίου», η εμπλοκή του απλού πολίτη στην διαδικασία απονομής της δικαιοσύνης και, αναλόγως, να επιτευχθεί είτε η καταξίωση αυτής είτε η κριτική της, που θα οδηγήσει σε βελτίωση. Ως έχουν τα πράγματα τώρα, η Δικαιοσύνη είναι απομακρυσμένη και απρόσιτη στους πολλούς.

 

Κυρίως όμως, έτσι θα επιτευχθεί η αισθητή αναβάθμιση της ποιότητας της δικαιοσύνης. Διότι όταν όλα γίνονται ανοικτά, στο φως, δημόσια, όλοι οι παράγοντες μίας δίκης, από τους ασκούμενους δικηγόρους μέχρι και τους Ανώτατους Δικαστές θα σκέφτονται διπλά προτού πράξουν. Κατ᾽ επέκταση δε, η όποια αυθαιρεσία, όποθεν και εάν προέρχεται, δεν θα περνά απαρατήρητη.

__________________________________________________

[1] Βλ., μεταξύ άλλων, τα άρθρα των Α. Αιμιλιανίδη, «Δεν χρειαζόμαστε πολυδάπανα συστήματα αλλά ποιοτική χρήση της τεχνολογίας», Α. Δημητριάδη «Ο Ηλεκτρονικός Υπολογιστής στην Έδρα», Χ. Πουργουρίδη «Προσωρινά διατάγματα ακόμα και από τηλεφώνου» κ.α.

 

[2] Βλ., μεταξύ άλλων, τα άρθρα των Δ. Λοχία «Τροχοπέδη στη Δικαστική Αυθαιρεσία», και «Κουφή Δικαιοσύνη», Κ. Παρασκευά « Η κριτική των δικαστικών αποφάσεων και η σημασία της αιτιολογίας τους» και άλλα.

 

[3] Βλ., μεταξύ άλλων, Ταπακούδη ν Γενικού Εισαγγελέα της Δημοκρατίας, ECLI:CY:EDLEF:2015:A585 (Ε. Εφραίμ Π.Ε.Δ.), Makris ν Ιωάννου, ECLI:CY:EDLEM:2016:A222 (Ρ. Λιμνατίτου Α.Ε.Δ.) ΔΙΕΞΟΔΟΣ ΛΤΔ ν Dan-Form ApS, ECLI:CY:EDLEF:2019:A267 (Μ. Χριστοδούλου Ε.Δ.) κ.α.

 

Κυριάκος Καλυφόμματος

Μέλος Δεξαμενής Νομικής Σκέψης

Κράτος Δικαίου

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *