• 'Εκαστος έχει το δικαίωμα ελευθερίας του λόγου και της καθ' οιονδήποτε τρόπον εκφράσεως - Η ελευθερια της εκφρασης είναι το θεμέλιο όλων των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, πηγή ανθρωπισμού και η μητέρα της αλήθειας

Αδήριτη ανάγκη να σκεφτούμε σήμερα το κράτος δικαίου στην Κύπρο

Καλωσορίζω τη δεξαμενή σκέψης που έχει τίτλο «Κράτος Δικαίου». Θεωρώ ότι είναι καιρός να τεθεί εκ νέου, θαρραλέα και κριτικά, το μείζον αυτό ζήτημα στον τόπο μας. Κι αυτό γιατί το δίκαιο, και συγκεκριμένα το «κράτους δικαίου» με την νομική και φιλοσοφική έννοια, τουλάχιστον όπως έχει ερμηνευτεί από την ηγεμονεύουσα στα ΜΜΕ λογική, έχει τόσο παραμελήσει και υποστεί αβάστακτες παραποιήσεις από νομικίστικες και φορμαλιστικές, κατά βάση συντηρητικές προσεγγίσεις που θέλουν την νομική σκέψη, και ευρύτερα το δίκαιο ως απολογητή στις αυθαιρεσίες του κράτους.

Αντί οι νομικές έννοιες να λειτουργούν ως μυστικισμός που αποξενώνουν και απομακρύνουν τον πολίτη ως τον κατεξοχήν φορέα δικαιωμάτων, γνώσης και του κοινωνικού-πολιτικού γίγνεσθαι σε μια δημοκρατία, πρέπει να δούμε το δίκαιο εντελώς διαφορετικά. Οι νομικές έννοιες πρέπει να τίθενται σε ένα πλαίσιο όπου να δένονται, να αρθρώνουν και να νομιμοποιούνται μέσα από το δημοκρατικό πρόταγμα της κάθε εποχής ως κτήμα-κεκτημένων αγώνων, ως κοινό αγαθό κι ως κοινωνικό φαντασιακό του πολίτη. Εξ ου και η αναφορά του ιστορικού E. P. Thompson ως μείζον ζήτημα αντιπαράθεσης μεταξύ αυθαιρεσίας και κράτους δικαίου: «Υπάρχει διαφορά μεταξύ της αυθαίρετης εξουσίας και του κράτους δικαίου. Οφείλουμε βέβαια να αποκαλύπτουμε τις απάτες και τις αδικίες που μπορεί να κρύβονται πίσω από το δίκιο αυτού του είδους. Αλλά το κράτος δικαίου από μόνο του, η επιβολή αποτελεσματικών απαγορεύσεων στην εξουσία και η υπεράσπιση των πολιτών από όλες τις ενοχλητικές και αυτόκλητες παρεμβάσεις της εξουσίας, μου φαίνονται ως ανεκτίμητης αξίας ανθρώπινο αγαθό».[i]

Αν επέμενε ο Thompson ότι ο 20ος αιώνας ήταν ένας  «επικίνδυνος αιώνας», ο 21ος είναι πολλαπλά πιο επικίνδυνος. Επομένως, δεν έχουμε καμία πολυτέλεια να απορρίπτουμε ή να υποτιμούμε αυτό το αγαθό, όπου  «οι πηγές δύναμης και οι απαιτήσεις της εξουσίας συνεχώς διευρύνονται». Αυτά που βλέπουμε να εξελίσσονται στις ΗΠΑ μετά τη στυγνή δολοφονία του George Floyd από τον αστυνομικό που οδήγησε σε μια τεράστια κοινωνική έκρηξη. Και αυτό γιατί ήταν το τελευταίο επεισόδιο μια μακράς συσσωρευμένης διαδικασίας βίας εναντίον των μαύρων στις ΗΠΑ από την εποχή που πωλούνταν ως σκλάβοι μέχρι σήμερα. Ζούμε σήμερα παγκοσμίως μια άνευ προηγουμένου επίθεση που υποθάλπει τον ρατσισμό και τη ξενοφοβία την εποχή της πανδημίας. Ζούμε όμως και πρωτόγνωρες στιγμές παγκόσμιας αντίστασης κατά του ρατσισμού, όπως τονίζει και η ακτιβίστρια καθηγήτρια Άντζελα Ντέιβις.[ii]

Η συζήτηση περί του κράτους δικαίου αποκτά ιδιαίτερη σημασία στη χώρα μας δεδομένων των νομικών μας παραδόσεων, όπου η λεγόμενη «έκρυθμη κατάσταση» λειτουργεί ως απολογητική λογική του «δόγματος της ανάγκης».[iii] Το δόγμα αυτό λειτουργεί ως νομιμοποιητική διαδικασία που αναπαράγει ένα επικίνδυνο και αντιδημοκρατικό «καθεστώς εξαίρεσης» στη βάση της έκτακτης ανάγκης που έχει τις ρίζες του στον υπερσυντηρητικό απολογητή και συνοδοιπόρο του Ναζιστικού καθεστώτος, Κάρλ Σμιτ.[iv]

Στη χώρα μας έχουμε ένα ιδιαίτερο πλέγμα από τέτοια φαινόμενα που συνεχώς αναπαράγονται ως το «κυπριακό καθεστώς εξαίρεσης», όπως το ονόμασε ο Κύπριος πολιτικός επιστήμονας, Κώστας Μ. Κωνσταντίνου.[v] Πολλοί νομικοί και πολιτικοί αναλυτές στη χώρα μας θεωρούν, παρά τις όποιες επιμέρους κριτικές τους, το λεγόμενο «δίκαιο της ανάγκης», όπως αρέσκονται να το ονομάζουν, είναι αναγκαίο και κατά βάση ορθά διατυπωμένο και ελεγμένο από τα δικαστήρια.[vi] Ωστόσο, στον αντίποδα αυτής της απολογητικής προσέγγισης αναπτύσσεται μια δυναμική κριτική που αμφισβητεί είτε εν μέρη μέχρι, είτε εκ βάθους και ολοσχερώς το πλέγμα του παραγόμενου αυτού του  «δικαίου» ως αντίθετο με τα βασικά γνωρίσματα του κράτος δίκαιου.[vii]  Το «κυπριακό καθεστώς εξαίρεσης» ως δόγμα-σχήμα αυτό, ή καλύτερα νομικό φάντασμα, έχει την τάση να επεκτείνεται σε βάρος των δικαιωμάτων και να λειτουργεί ως η λανθάνουσα λογική που μετατρέπει το δικαστήριο σε απολογητή της  εξουσίας.[viii]  Απέναντι σε αυτό υπάρχει η κριτική πρόταση που αντιπαραβάλλει το κράτος δικαίου με την απολογητική της αυθαιρεσίας, όπως το θέτει ο E. P. Thompson, που ποζάρει ως δίκαιο.

Εμπειρικά υπάρχουν μετρήσιμοι μέθοδοι καταγραφής και παρακολούθησης του τι συμβαίνει στη δημοκρατία μας, σε σχέση με το κράτος δίκαιου στη κατάσταση αυτή τη στιγμή αλλά και τις τάσεις σε σχέση με την εφαρμογή των θεμελιωδών δικαιωμάτων, στην ΕΕ[ix] και στην Κύπρο,[x] που καταδεικνύουν την κατάσταση των δικαιωμάτων στην Ένωση, στο κατώφλι του 2020. Οφείλουμε να αναλύσουμε που βρισκόμαστε σήμερα και τί μένει λοιπόν ως παρακαταθήκη από τη διαχείριση του πρώτου κύματος της πανδημίας στη διαμόρφωση της «νέας κανονικότητας». [xi]  Οι οπαδοί των αυταρχικών λύσεων ωθούν προς τη κατολίσθηση με κατεύθυνση την «αποδημοκρατικοποίηση», μέσα από την όξυνση της κρίσης των δημοκρατικών δομών των κρατών. Η επικράτηση του φόβου και της απαισιοδοξίας επιδιώκουν βασικά να καταστήσουν τις αυταρχικές λύσεις δήθεν αναπόφευκτες.  Σήμερα αμφισβητείται η παλαιότερα επικρατούσα, πλην όμως εσφαλμένη και μηχανιστική, άποψη περί αναπόφευκτης μακράς και σταδιακής αλλά σίγουρα ανοδικής πορείας προς περαιτέρω εκδημοκρατισμό και επέκτασης των δικαιωμάτων.[xii] Ας ξανασκεφτούμε λοιπόν τα δικαιώματα και την έκτακτη ανάγκη μετά πανδημία.

Σε αυτό το κλίμα αμφιβολίας αλλά και αμφισβήτησης, χαιρετίζω την έναρξη της συζήτησης περί κράτους δικαίου στην Κύπρο δια μέσω της ομώνυμης δεξαμενής σκέψης. Εύχομαι οι συζητήσεις να είναι ζωντανές, ουσιαστικές, γόνιμες και κριτικές και να βοηθήσουν στον εκδημοκρατισμό της χώρας μας.

 

Δρ. Νίκος Τριμικλινιώτης

Συνδρομητής στη Δεξαμενή Νομικής Σκέψης

«Κράτος Δικαίου»

[i] E.P. Thompson, Whigs and Hunters: The Origin of the Black Act, Pantheon Books, New York, 1975, σελ. 266.

[ii] Angela Davis: ‘This moment holds possibilities for change we have never before experienced’

#BlackLivesMatter, 10 Jun 2020.

[iii] Στη βάση της υπόθεσης Attorney General of the Republic v Mustafa Ibrahim (1964).

[iv] Schmitt, C. C. (2005) Political Theology: Four Chapters on the Concept of Sovereignty. Chicago: Chicago University Press.

[v] C. M. Constantinou, ‘On the Cypriot states of exception’. International Political Sociology, Vol. 2 (2008), 145–164.; Trimikliniotis and Demetriou 2008

[vi] C. M. Pikis, Constitutionalism, Human rights-Separation of Powers, The Cyprus Precedent (Leiden/Boston: Martinus Niijhoff, 2006). C. G. Tornaritis, Cyprus and its Constitutional and Other Legal Problems, 2nd ed. (Λευκωσία, 1980), «Η Γένεση της Κυπριακής Δημοκρατίας και οι Συνέπειες Αυτής», Τενεκίδης, Γ. και Κρανιδιώτης, Γ. (επιμ.) Κύπρος- Ιστορία, Προβλήματα και Αγώνες του Λαού της, (Εστία, 1981), Το πολιτειακό δίκαιο της Κυπριακής Δημοκρατίας (Nicosia, 1982);  Χρυσοστομίδης Το κράτος της Κύπρου στο διεθνές δίκαιο, (Σάκκουλας, 1994), Παπαφιλίππου, Λ. Το Δίκαιο της Ανάγκης στη Κύπρο (Λευκωσία, 1995); Νικολάου, Ε., Ο έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων και της κατανομής των αρμοδιοτήτων των οργάνων του κράτους στην Κύπρο (Σάκκουλας, 2000), Αιμιλιανίδης, Α., Η υπερβαση του Κυπριακού Συντάγματος (Σάκκουλας, 2006).

[vii] C. M. Constantinou, ‘On the Cypriot states of exception’. International Political Sociology, Vol. 2 (2008), 145–164., Τριμικλινιώτης, Ν.  (2007, «Το Κυπριακό «δόγμα της ανάγκης»: Μια (μη-)δημοκρατία σε κατάσταση εξαίρεσης;», Περιπέτειες Ιδεών, Politis, Vol. 15. Σεπτέμβρης 2007), Τριμικλινιώτης, Ν.  (2010) Η Διαλεκτική του Έθνους-Κράτους και το Καθεστώς Εξαίρεσης: Κοινωνιολογικές και Συνταγματικές Μελέτες για την Ευρω-Κυπριακή Συγκυρία και το Εθνικό Ζήτημα  (Σαββάλας, 2010),  Τριμικλινιώτης, Ν.  ‘Exceptions, Soft Borders and Free Movement for Workers’, in Free Movement of Workers: The European Challenges Ahead, eds P. Minderhoud and N. Trimikliniotis (Nijmegen: Wolf Legal Publishers, 2009), Παπαστυλιανός, Χ. «Το δίκαιο της ανάγκης και τα θεμελιώδη δικαιώματα των Τουρκοκυπρίων: Η εδαφικότητα και η κυριαρχία ως προϋποθέσεις άσκησης των δικαιωμάτων», και Στρατηλάτης, K. «Η άδοξη καριέρα του στη Κύπρο: Η δημιουργία και τα πρώτα έτη του βίου της Κυπριακής δημοκρατίας από σμιτιανή σκοπιά», Αιμιλιανίδης, A., Παπαστυλιανός, Χ.., Στρατηλάτης, K. Η Κυπριακή Δημοκρατία και το δίκαιο της ανάγκης, (Σάκκουλας, 2016).

[viii]Trimikliniotis, N. “The proliferation of Cypriot states of exception, The Erosion of Fundamental Rights as Collateral Damage of the Cyprus Problem”, Cyprus Review, Volume 30:2, Fall 2018, 43-84.

[ix]Fundamental Rights of the European Union (2020) Fundamental Rights Report 2020.

[x] Nicos Trimikliniotis and Corina Demetriou (2020) Franet National contribution to the Fundamental Rights Report 2020 Cyprus.

[xi]Νίκος Τριμικλινιώτης Η πανδημία, τα δικαιώματα και η έκτακτη ανάγκη: Ενάντια στην απαισιοδοξία,

Διάλογος, 6/6/2020.

[xii] Charles Tilly (2011) Δημοκρατία, Gutenberg.

Δρ. Νίκος Τριμικλινιώτης

Ο Δρ. Νίκος Τριμικλινιώτης είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας στη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας. Είναι επικεφαλής της ομάδας εμπειρογνωμόνων για τα θεμελιώδη δικαιώματα στη Κύπρο για τον Οργανισμό της ΕΕ για τα θεμελιώδη δικαιώματα. Εκπαιδεύτηκε και εργάστηκε ως δικηγόρος (barrister) και είναι μέλος των ευρωπαϊκών δικτύων εμπειρογνωμόνων για την Μετανάστευση και το Άσυλο (Odysseus network), την Ένταξη, την Ιθαγένεια και το Εργατικό δίκαιο. Έχει μελετήσει θέματα όπως το κράτος, τη μετανάστευση και άσυλο, θεμελιώδη δικαιώματα, κοινωνικό φύλο, ρατσισμό και διακρίσεις, συγκρούσεις/συμφιλίωση, συνταγματικά, ιθαγένεια, ψηφιακότητες και εργασιακά ζητήματα και δίκαιο.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *