• 'Εκαστος έχει το δικαίωμα ελευθερίας του λόγου και της καθ' οιονδήποτε τρόπον εκφράσεως - Η ελευθερια της εκφρασης είναι το θεμέλιο όλων των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, πηγή ανθρωπισμού και η μητέρα της αλήθειας

Ποια πρόσβαση στη Δικαιοσύνη…. και για ποιους;

Πριν λίγες μέρες ο Υπουργός Εσωτερικών ανακοίνωσε τη «νέα μεταναστευτική πολιτική» της Κυβέρνησης,  η οποία όμως παραδόξως επικεντρώνεται κυρίως στους αιτητές ασύλου και πρόσφυγες παρά στους μετανάστες. Μεταξύ πολλών άλλων που δεν θα σχολιάσω, ανακοίνωσε και την τροποποίηση του Συντάγματος για να μπορεί ο κοινός νομοθέτης να καθορίζει τις προθεσμίες καταχώρησης προσφυγών ειδικά από αιτητές ασύλου στο Διοικητικό Δικαστήριο Διεθνούς Προστασίας (ΔΔΔΠ)  σε σχέση με αρνητικές αποφάσεις επί αιτημάτων ασύλου και αποφάσεις που αφορούν σε κράτηση αιτητών ασύλου και σε περιορισμό ή ανάκληση των συνθηκών υποδοχής  τους[1]. Οι δε προθεσμίες που ο Υπουργός Εσωτερικών εισηγείται στον κοινό νομοθέτη να υπερψηφίσει είναι αυτές των 30 ημερών σε σχέση με αρνητικές αποφάσεις επί αιτημάτων ασύλου που εξετάζονται με την κανονική διαδικασία και 15 ημερών  για τις αποφάσεις που απορρίπτουν αιτήσεις ασύλου ως πρόδηλα αβάσιμες καθώς και για αποφάσεις που αφορούν κράτηση κα συνθήκες υποδοχής. Οι κατηγορίες των πρόδηλα αβάσιμων αιτήσεων ασύλου είναι πολλές και δεν θα τις απαριθμήσω. Μια από αυτές όμως είναι και όταν ο αιτητής κατάγεται από ασφαλή χώρα καταγωγής που έχει καθοριστεί ως τέτοια από τον Υπουργό. Έχουν δε χαρακτηριστεί ως «ασφαλείς» χώρες όπως η Αίγυπτος[2] και πολλές άλλες που διαφαίνεται ότι μάλλον ο εν λόγω  προσδιορισμός έγινε στη βάση άλλων κριτηρίων παρά κριτηρίων σεβασμού ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Το ότι η Κυβέρνηση προώθησε αυτά τα μέτρα δεν εκπλήσσει αφού ήταν αναμενόμενα, ενόψει της ρητορικής που προωθεί στα θέματα ασύλου και μετανάστευσης ειδικά τους τελευταίους μήνες. Εκείνο όμως που εκπλήσσει είναι ότι αυτά τα νομοσχέδια δεν αποτέλεσαν μέρος της «μεταρρύθμισης» της δικαιοσύνης, δεν προωθήθηκαν από το αρμόδιο Υπουργείο Δικαιοσύνης αλλά από το Υπουργείο Εσωτερικών, παρά το ότι αφορούν μια ουσιαστική τροποποίηση του Συντάγματος και την πρόσβαση στη δικαιοσύνη.  Εκπλήσσει επίσης το ότι φέρουν την υπογραφή στις αιτιολογικές εκθέσεις τους του Γενικού Εισαγγελέα της Δημοκρατίας, ο οποίος αν και νομικός σύμβουλος της εκτελεστικής εξουσίας, αποτελεί  ένας από τους βασικούς θεσμούς διασφάλισης του κράτους δικαίου.  

Θα ανέμενε κανείς ότι ο Γενικός Εισαγγελέας της Δημοκρατίας θα συμβούλευε την εκτελεστική εξουσία ότι η τροποποίηση του Συντάγματος δεν είναι επιτρεπτή αφού δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις του νομολογιακά καθιερωμένου δικαίου της ανάγκης, ούτε και βεβαίως στο σχετικό νομοσχέδιο εξηγείται γιατί πληρούνται αυτές οι προϋποθέσεις αφού καμία «ανάγκη» δεν υφίσταται για τροποποίηση του Συντάγματος στο συγκεκριμένο θέμα ούτε και προκύπτει από τις υποχρεώσεις της Δημοκρατίας που απορρέουν από το ενωσιακό δίκαιο ως υπερισχύον αυτού, όπως γίνεται προσπάθεια να παρουσιαστεί το όλο εγχείρημα. Αντίθετα, όχι μόνο η επιχειρούμενη τροποποίηση και μείωση των προθεσμιών για ένα εξειδικευμένο δικαστήριο το οποίο αφορά μια ιδιαίτερα ευάλωτη ομάδα προσώπων δεν απαιτείται από το ενωσιακό δίκαιο, αλλά το παραβιάζει κατάφωρα.  

Θα ανέμενε λοιπόν κανείς ότι ο Γενικός Εισαγγελέας θα ανέφερε στον Υπουργό Εσωτερικών ότι, σύμφωνα με πάγια νομολογία του ΔΕΕ,  οι δικονομικές ρυθμίσεις σχετικά με τα ένδικα βοηθήματα τα οποία προορίζονται να διασφαλίζουν την προάσπιση των δικαιωμάτων που αντλούν οι ιδιώτες από το δίκαιο της Ένωσης, δεν πρέπει να είναι λιγότερο ευνοϊκές από εκείνες οι οποίες αφορούν σε παρόμοια ένδικα βοηθήματα του εσωτερικού δικαίου (αρχή της ισοδυναμίας), δηλαδή σε σχέση με προσφυγές για οποιοδήποτε άλλο θέμα, ούτε να καθιστούν πρακτικά αδύνατη ή υπερβολικά δυσχερή την άσκηση των δικαιωμάτων που παρέχει η έννομη τάξη της Ένωσης (αρχή της αποτελεσματικότητας)[3]

Θα ανέμενε επίσης κανείς από τον Γενικό Εισαγγελέα της Δημοκρατίας να συμβουλεύσει τον Υπουργό Εσωτερικών ότι κάθε πρόσωπο, σε σχέση με δικαιώματα που απορρέουν από το ενωσιακό δίκαιο όπως αυτά των αιτητών ασύλου και των προσφύγων,  πρέπει να έχει σύμφωνα με το άρθρο 47 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε. (ΧΘΔ) πρόσβαση σε αποτελεσματικό ένδικο μέσο στο οποίο εμπεριέχεται το δικαίωμα νομικής αρωγής, η πρόσβαση σε δικηγόρο και σε νομική συμβουλή και η δίκαιες και αμερόληπτες διαδικασίες ενώπιον δικαστηρίων. Η μείωση των προθεσμιών σε 30 μέρες και,  στις περισσότερες των περιπτώσεων, δεδομένης της έννοιας των πρόδηλα αβάσιμων αιτήσεων ασύλου και τις πολιτικής του κρατήσεων του αιτητών ασύλου, σε 15 μέρες και ενώ  εν τω μεταξύ οι αιτητές ασύλου θα πρέπει-

  1. Να υποβάλουν αίτηση νομικής αρωγής
  2. Να αποδείξουν μόνοι τους και χωρίς τη βοήθεια δικηγόρου και μόνη βοήθεια αυτήν των μεταφραστών που δεν είναι καταρτισμένοι ως επί το πλείστον για μεταφράσεις σε δικαστικές διαδικασίες ασύλου, τις πιθανότητες επιτυχίας στο δικαστήριο απέναντι από τους δικηγόρους της Δημοκρατίας οι οποίοι ενίστανται στην παραχώρηση νομικής αρωγής σε όλες σχεδόν τις περιπτώσεις με νομικά μάλιστα επιχειρήματα
  3. εάν εγκριθεί η νομική αρωγή να εξασφαλίσουν εκπροσώπηση από δικηγόρο ο/η οποίο/α θα πρέπει να έχει χρόνο να μελετήσει την υπόθεση για καταχώρηση της προσφυγής ή
  4. Αν δεν εγκριθεί η νομική αρωγή να καταχωρήσει προσφυγή και εκπροσωπήσει μόνος/μόνη τον εαυτό του /της χωρίς να γνωρίζει τη γλώσσα και χωρίς να έχει δικαίωμα σε μετάφραση και διερμηνεία όταν εκπροσωπείται αυτοπροσώπως

προφανώς δεν παραπέμπει σε συμμόρφωση με τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το ενωσιακό δίκαιο σε σχέση με τις πιο πάνω αρχές της ισοδυναμίας και αποτελεσματικότητας του ενδίκου μέσου.

Πέραν όμως των ευθυνών του Γενικού Εισαγγελέα της Δημοκρατίας, θα ανέμενε κανείς ότι και ο Παγκύπριος Δικηγορικός Σύλλογος(ΠΔΣ), ως το επαγγελματικό σώμα των δικηγόρων, μεταξύ των οποίων και αυτών που ασχολούνται με ανθρώπινα δικαιώματα και το προσφυγικό δίκαιο, τους οποίους μάλλον δεν θυμάται ότι εκπροσωπεί, θα αντιδρούσε. Ότι θα αντιδρούσε γιατί αν μη τι άλλο, ακόμα και εάν δεν τον ενδιαφέρει η πρόσβαση στη δικαιοσύνη μιας ιδιαίτερα ευάλωτης ομάδας προσώπων, αν και αυτό αποτελεί το θεμέλιο της άσκησης της δικηγορίας, θα έπρεπε να τον ενδιαφέρουν τα μέλη του, η άσκηση του επαγγέλματος των οποίων καθίσταται ιδιαίτερα δύσκολη όταν θα πρέπει να ανταποκριθούν μέσα σε ασφυκτικές προθεσμίες για να υπερασπιστούν τα δικαιώματα των πελατών τους και να ασκήσουν το επάγγελμά τους στη βάση των αρχών που το διέπουν[4]. Σημειώνεται δε, ότι το ΔΔΔΠ είναι δικαστήριο εξέτασης της ουσίας των υποθέσεων και αποφασίζει τελικά ποιος/α αναγνωρίζεται ως πρόσφυγας ή πρέπει να του δοθεί άλλης μορφής προστασία και ποιος/α όχι και άρα υπόκειται σε απέλαση με όλες τις σοβαρές συνέπειες σε περίπτωση λανθασμένης απόφασης ακόμα και για τη ζωή κάποιων ανθρώπων.  Η ευθύνη επομένως τον δικηγόρων και των δικαστών είναι μεγάλη. Παρά την υποτίμηση δυστυχώς αυτού του κλάδου δικαίου στην Κύπρο, γιατί στην υπόλοιπη Ευρώπη αναγνωρίζεται και η σημασία του και η δυσκολία του, θα ανέμενε κανείς ότι η προσπάθεια μείωσης προθεσμιών για πρόσβαση στη δικαιοσύνη ως θέμα αρχής και προστασίας θεμελιώδους δικαιώματος θα ενεργοποιούσε τα αντανακλαστικά του ΠΔΣ για να δράσει και τοποθετηθεί. Ξεκίνησε η συζήτηση στην Κοινοβουλευτική Επιτροπή Νομικών των συγκεκριμένων νομοσχεδίων αλλά εξ όσων γνωρίζω ο ΠΔΣ είναι απών. Ελπίζω βεβαίως να κάνω λάθος. Αν δεν κάνω όμως, προφανώς το θέμα της πρόσβασης στη δικαιοσύνη δεν τον αφορά, ενδεχομένως γιατί δεν αφορά ούτε Κύπριους ούτε και προνομιούχους ευρωπαίους ή υπηκόους τρίτων χωρών.

Θα έπρεπε όμως νομίζω να τον αφορά, αφού η ισότιμη πρόσβαση στην αποτελεσματική δικαιοσύνη είναι θεμελιώδες δικαίωμα κάθε προσώπου και αυτό θα έπρεπε να το υπερασπίζεται μέχρι εσχάτων ως ένας από τους πιο σημαντικούς κρίκους στην αλυσίδα προάσπισης του κράτους δικαίου.  Ο βαθμός προστασίας ή/και ετοιμότητας για προστασία  των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των ιδιαίτερα ευάλωτων σε παραβιάσεις τους προσώπων, συνήθως χωρίς φωνή, αντανακλά και το επίπεδο σεβασμού των αρχών του κράτους δικαίου.

 

Νικολέττα Χαραλαμπίδου

Μέλος Δεξαμενής Νομικής Σκέψης

«Κράτος Δικαίου»

 

 

[1] Γι΄αυτούς που δεν γνωρίζουν οι υλικές τουλάχιστον συνθήκες υποδοχής αφορούν την παροχή στέγης, φαγητού και βασικών αναγκών είτε σε Κέντρα Υποδοχής όπως η Κοφίνου ή Πουρνάρα (η τελευταία έχει μετατραπεί σε κέντρο κράτησης) είτε εκτός Κέντρων με τη παραχώρηση επιδόματος ενοικίου ύψους περίπου 100 ευρώ και κάποιων κουπονιών για να μπορούν να αγοράζουν είδη βασικών αναγκών από συγκεκριμένα μικρά καταστήματα.

[2] https://www.hrw.org/world-report/2020/country-chapters/egypt

[3] Υπόθεση C-180/17, X και Y κατά Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie, ECLI: ECLI:EU:C:2018:775, σκέψεις 35 επ., Αποφάσεις της 5ης Ιουνίου 2014, Kone κ.λπ., C-557/12, EU:C:2014:1317, σκέψη 25, και της 6ης Οκτωβρίου 2015, Târşia, C-69/14, EU:C:2015:662, σκέψη 27 και εκεί παρατιθέμενη νομολογία.

[4] Recommendation No. R(2000)21 of the Committee of Ministers to Members States on the freedom of exercise of the profession of lawyer (25/10/2000) IBA Standards for the Independence of the Legal Profession (1990).

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *